Ecrittératures

30 décembre 2021

L’Esprit du corps féminin, par Marc Verhaverbeke

Filed under: NOUVELLE PUBLICATION — denisdonikian @ 6:53

ECF

 

30 décembre 2021

L’esprit du corps féminin, de Denis Donikian (Armastus – Erevan)

 

Denis Donikian aime les mots. Il aime les servir parfois crus, parfois tournés plusieurs fois dans la bouche. Il aime les corps, il en connaît les jouissances et les faiblesses, les bonheurs et les douleurs. Il aime les regarder, les toucher, les sentir, et le dire. Pour cela, le voici prendre à bras le corps le jeu des blasons du XVIe siècle. Presque toujours, ce jeu est érotique ; de page en page, Denis le montre. Mais, ce que faisaient les poètes du XVIe siècle, c’était de découper en images les corps désirés. Ici, Denis rassemble le corps féminin, les corps féminins car il n’y en a pas deux semblables et ce sont bien le regard et les mots de Denis, même si parfois cependant il emprunte les vers d’un autre. Les photos de Grigor Khatchatrian sont d’autres blasons et diffusent dans ces pages un peu de leur mystère. Car, quoi qu’on puisse en dire, d’aphorisme en aphorisme, on n’épuise pas le sujet. 

C’est un livre signé par un homme. Je crois que j’aurais aimé y lire également des paroles de femmes.

C’est une publication bilingue (français – arménien) dans la collection Armastus, imprimée à Erevan.

 

Marc Verhaverbeke

23 décembre 2021

La « Petite encyclopédie du génocide arménien » est disponible

Filed under: EVENEMENTS,GENOCIDE ARMENIEN,NOUVELLE PUBLICATION — denisdonikian @ 3:16

20211223_154152

***

20211223_154402

***

Prix TTC : 75 euros, année de parution : 2021, 661 pages,

dimensions : 29x21x5,5cm

Pour commander le livre, s’adresser aux Editions Geuthner : ICI

Disponible également à La Procure et l’Institut du monde arabe (Paris)

17 décembre 2021

Dernières nouvelles de la « Petite encyclopédie du génocide arménien ».

Filed under: APPEL à DIFFUSER — denisdonikian @ 5:16

 

 

photographie de bateau

Photo de Martin Damboldt sur Pexels.com

Nous sommes navrés d’annoncer à tous ceux qui s’attendaient à trouver  la  » Petite encyclopédie du génocide arménien » au pied de leur sapin de Noël que le livre est resté bloqué dans le port de Thessalonique. En effet, il a bien été chargé sur le  Dimitris, mais le bateau n’a pas été autorisé par la police portuaire de prendre le large pour enquête.

Les services secrets turcs ayant eu vent de ce chargement hautement explosif sont montés à bord en secret dans la nuit du 11 au 12 décembre pour mettre le feu à la palette contenant le livre. L’opération a été réussie.

Mais c’était sans compter la ruse du  Capitaine, lequel  connaissant le caractère hautement sensible d’un tel ouvrage, avait confectionné un leurre. La vraie palette ayant été déguisée en boites de lokoums, tandis que la fausse étaient placardée avec des couvertures du livre.

Depuis, le bateau est gardé en permanence par la police grecque.

Si tout se passe bien, le navire arrivera en France lundi et les livres seront livrés mardi à l’éditeur Geuthner. Disponible probablement dans les jours qui suivront.

Qu’on se le dise !

16 décembre 2021

Aphorisme du jour (169)

Filed under: APHORISMES — denisdonikian @ 4:12

jaune fleur abeille insecte

Photo de Animesh Srivastava sur Pexels.com

Deux heures avant le coucher du soleil, toute abeille qui voudra encore butiner sera considérée comme une pestiférée et passible de pesticides.

14 décembre 2021

Mkrtich Matevosian n’est pas un éditeur… normal.

Filed under: PORTRAITS — denisdonikian @ 3:28

mm

Mkrtich Matevosian, PDG des éditions Actual Art.

(Photo : European Union Prize for Literature.)

Traduction en arménien : ICI : Մկրտիչ Մաթևոսյանը… նորմալ հրատարակիչ չէ

*

Longtemps, j’ai vécu avec la conviction que Mkrtich Matevosian, dit Mego, était éditeur. Cette croyance nous a valu disputes et malentendus. Je le regardais avec mes yeux et mon expérience d’auteur occidental alors qu’il s’ingéniait par petites touches à me faire comprendre que dans un pays qui n’était pas normal, un éditeur ne pouvait pas l’être non plus. Cela a commencé avec l’édition de ma traduction des Quatrains de Toumanian, en 2006, lorsque j’ai eu entre les mains des livres à couverture bleue et des livres à couverture rouge. Et comme, en occidental, je lui faisais part de ma surprise : « L’Arménie n’est pas un pays normal, comme tu le sais », me dit-il calmement.

Elle ne l’était pas, car elle venait de terminer une guerre et vivait dans l’attente d’une autre comme si celle-ci n’arriverait jamais. Dans ce genre de parenthèse entre guerre gagnée et guerre larvée, la culture était forcément sacrifiée sur l’autel de la survie. Personne n’avait la tête à lire tant chacun était obsédé par la satisfaction des besoins de première nécessité.

C’est dans cette galère où était embarqué le peuple arménien depuis son indépendance que ramait Mkrtich Matevosian pour sauver le livre, en silence, avec persévérance et modestie. Disons-le tout net, s’il y avait un roman à écrire qui mériterait le Prix Nobel, comme « Le vieil homme et la mer » d’Hemingway, ce serait l’histoire depuis 25 ans d’un Mego se battant seul en faisant des livres contre l’océan d’apathie culturelle qui envahit le monde arménien.

Seul. Oui, seul, dans son bureau-caverne de Khngo Apor, soufflant les vapeurs de ses Marlboro filtres comme pour mettre un mur de nuages entre lui et le monde.

Dans une société dominée par des requins plutôt qu’animée par ses intellectuels, où l’économie prédatrice laisse peu de place aux initiatives innovantes, monter une maison d’édition normale impliquait d’être un chef d’entreprise capable de compromissions, de magouilles, d’ aghperoutyoun. Sombres aptitudes auxquelles Mego est tout à fait étranger. Qu’il pardonne à ma naïveté si elle a mis si longtemps à le comprendre.

En fait, si Mego n’est pas un éditeur normal, c’est qu’il répugne à être chef d’entreprise. Et s’il n’a pas les capacités d’un chef d’entreprise, c’est qu’il n’aime pas les chiffres. En vérité, je vous le dis, si Mkrtich Matevosian n’a rien du comptable, c’est qu’il est forcément autre chose de mieux puisque les livres qu’il fait n’auraient pas à rougir sur l’étal d’une librairie occidentale.

Or, en fabriquant les livres que les autres écrivaient, Mego a réussi en 25 ans à sauver ce qui a toujours été sa vocation première. Cela saute aux yeux. Il suffit de tomber sur les couvertures de sa conception. Leur force discrète et leur finesse graphique constituent à elles seules un véritable manifeste esthétique. Et quand un auteur lui demande de se dépasser par des prouesses techniques, Mego fait des merveilles. Posez pêle-mêle sur une table des livres édités en Arménie, ceux de Mego se remarquent tout de suite par la modernité de leur facture.

De fait, si Mkrtich Matevosian n’est pas un éditeur, c’est qu’il revendique son statut d’artiste à part entière. S’il se défend d’être un éditeur normal, c’est qu’il est un artiste génial faisant des livres qui « ont de la gueule ». Conscient que sa tâche essentielle est de faire un beau livre comme un grand cuisinier fait une assiette qui appelle l’œil. Une fois qu’un livre est sorti de ses mains, que ce livre existe et que Mego parvient tant bien que mal à le faire savoir, l’artiste s’attelle à un autre. Et si la mise en circulation de son ouvrage lui échappe, c’est qu’il n’a pas le tempérament pour ça et que les infrastructures en Arménie autant que les mentalités se prêtent mal ou si peu à l’expansion de la culture par la diffusion des livres.

Pour ma part, comment ne pas lui être reconnaissant tant Mego a réussi à venir à bout de mes livres les plus difficiles à mettre en forme en tant qu’objets d’art. Je pense à Poteaubiographie, Chemin de Crète ou autres. L’ingéniosité dont il a fait preuve est indéniable à telle enseigne que ce genre « d’éditeur » inventif et perfectionniste en France est devenu de plus en plus rare.

Dès lors, après 25 ans de bons et loyaux services consacrés au livre en Arménie, quelle nouvelle voie devrait-il ouvrir ? Aucune ne me vient à l’esprit, tant les derniers événements tragiques que le pays a rencontrés a tourné la tête des citoyens vers des horizons qu’aucun livre ne pourrait adoucir ou éclairer. La culture dans un pays menacé de toutes parts n’est pas prioritaire. Même si elle doit continuer à exister dans les bas-fonds de la conscience et si des livres d’écrivains s’écriront encore et que Mego les fabriquera.

Mais tout livre fait son chemin tout seul. Il va là où personne ne soupçonnerait qu’il puisse aller. Il rencontre qui il veut, quand il le souhaite et où cela lui chante. Dès lors, le livre ne demande qu’à exister pour semer sa propre vie.

Car Dieu est grand et Mego est son éditeur.

Denis Donikian

*

Mkrtich Matevosyan est peintre et graphiste. Il est né en 1961 dans la ville de Gyumri, en Arménie. En 1995, il a fondé l’ONG Union culturelle Actual Art qui est principalement engagée dans l’activité d’édition. Actual Art publie des livres sur la littérature contemporaine, l’art, la philosophie, ainsi que des livres pour enfants. Mkrtich Matevosyan est également le co-fondateur-éditeur du magazine Actual Art. Il a 3 enfants

Voir aussi : 

https://www.euprizeliterature.eu/jury-members/armenia

*

Actual Art

Derian 42/1

Bibliothèque Nationale Khngo Apor

Erevan

Մկրտիչ Մաթևոսյանը… նորմալ հրատարակիչ չէ

Filed under: PORTRAITS — denisdonikian @ 3:27

 

mm

(Photo : European Union Prize for Literature.)

Երկար ժամանակ ես ապրել եմ այն համոզմամբ, որ Մկրտիչ Մաթևոսյանը՝ Մըգոն, հրատարակիչ է։ Այս հավատամքը մեզ վրա թանկ էր նստում՝ վեճեր, թյուրիմացություններ։ Ես նրան իմ աչքերով էի նայում՝ ելնելով արևմտյան հեղինակ լինելու իմ փորձից, մինչդեռ նա փոքրիկ քայլերով ինձ բերեց այն հասկացմանը, որ մի երկրում, որը նորմալ չէ, հրատարակիչը չի կարող լինել նորմալ։ Դա սկսվեց Թումանյանի Քառյակների իմ թարգմանության հրատարակումից, 2006թ.-ին, երբ ես իմ ձեռքերի մեջ վերցրի գրքեր՝ կապույտ կազմով և գրքեր՝ կարմիր կազմով։ Եվ, արևմտյան ոճով, ես նրան իմ զարմանքի մասին հայտնեցի: « Հայաստանը նորմալ երկիր չէ, ինչպես գիտես », – հանգիստ ասաց նա։  

Հայաստանը նորմալ չէր, քանի որ պատերազմը նոր էր ավարտվել, և երկիրն ապրում էր մեկ ուրիշ պատերազմի սպասման մեջ այնպես, կարծես թե այն երբեք չէր գալու։ Այս տեսակ՝ հաղթած և թաքնված պատերազմների միջև փակագծի մեջ մշակույթը միանշանակ զոհաբերված էր գոյատևման զոհասեղանի վրա։ Յուրաքանչյուրն այնքան մտահոգված էր առաջին անհրաժեշտության կարիքների բավարարմամբ, որ ոչ ոք գլուխ չուներ կարդալու։

Ահա այսպիսի մի թիանավ էր բարձրացել էր հայ ժողովուրդն իր անկախությունից ի վեր, և Մկրտիչ Մաթևոսյանը պետք է թիավարեր այն՝ գիրքը փրկելու համար, լռության մեջ, համառությամբ և համեստությամբ։ Պարզ ասված՝ եթե Նոբելյան մրցանակի արժանի մի վեպ գրվելիս լիներ, ինչպես Հեմինգուեյի « Ծերունին ու ծովը », դա կլիներ մի Մըգոյի 25-ամյա պատմություն, որ գրքեր սարքելով՝ միայնակ կռիվ է տալիս մշակութային ապաթիայի օվկիանոսի դեմ, որ գրավել է հայկական աշխարհը։

Միայնակ։ Այո, միայնակ՝ Խնկո Ապոր իր գրասենյակ-քարանձավում, փչելով իր ֆիլտրով Marlboro-յի քուլաները, կարծես թե իր և աշխարհի միջև մեգի վարագույր դնելու համար։

Մի հասարակության մեջ, որ մտավորականների կողմից վերակենդանանալու փոխարեն գազան գործարարների իշխանության տակ է հայտնվել, ուր գիշատիչ տնտեսությունը չնչին տեղ է թողնում նորարար նախաձեռնություններին, կառուցել նորմալ հրատարակչատուն նշանկում էր լինել ձեռնարկատեր, որ ընդունակ է խղճին դեմ գործարք անել, դիմել մեքենայությունների, ախպերության: Դրանք մութ հմտություններ են, որոնց Մըգոն միանգամայն օտար է: Թող նա ինձ ների իմ միամտության համար, որ սա հասկանալու համար ես այսքան երկար ժամանակի կարիք եմ ունեցել:

Ուրեմն, եթե Մըգոն նորմալ հրատարակիչ չէ, դա նրանից է, որ նա նողկում է ձեռնարկատեր լինելուց: Եվ եթե նա չունի ձեռնարկատիրոջ ընդունակություններ, դա նրանից է, որ նա թվեր չի սիրում : Իրականում, ասեմ ձեզ, եթե Մկրտիչ Մաթևոսյանը հաշվապահի գծեր չունի, ապա դա անկասկած շատ ավելի լավ է, քանի որ նրա պատրաստած գրքերը արևմտյան գրախանութների տաղավարներում երբեք չեն կարմրում:

Այսպես, պատրաստելով ուրիշների գրած գրքերը՝ Մըգոն 25 տարվա մեջ հաջողել է փրկել այն, ինչ միշտ եղել է իր առաջին կոչումը : Դա աչքի է զարնում : Բավական է պատահաբար տեսնել նրա ձևավորած շապիկները: Նրանց զուսպ ուժը և գրաֆիկական նրբությունը ինքնին իսկական գեղագիտական մանիֆեստ են : Եվ երբ հեղինակը նրան խնդրում է ավելի հեռուն գնալ իր տեխնիկական սխրանքներում, Մըգոն հրաշքներ է գործում : Փորձեք մի սեղանի վրա խառը լցնել Հայաստանում հրատարակված գրքեր, Մըգոյի գրքերը միանգամից իրենց նկատել կտան՝ իրենց ֆակտուրայի արդիականությամբ :

Հետևաբար, եթե Մկրտիչ Մաթևոսյանը հրատարակիչ չէ, ապա նա դրանով հաստատում է արտիստի իր լիարժեք կարգավիճակը : Եթե նա ինքն իրեն արգելում է լինել նորմալ հրատարակիչ, ապա դա նրանից է, որ ինքը հանճարեղ արտիստ է, որ պատրաստում է գրքեր, որոնք « խոսելու տեղ ունեն »: Նա գիտակցում է, որ իր հիմնական առաջադրանքը գեղեցիկ գիրք սարքելն է, ինչպես մեծ խոհարարն է ափսեն այնպես սարքում, որ աչք է շոյում: Հենց գիրքը նրա ձեռքերից դուրս է գալիս, գոյություն ստանում, իսկ Մըգոն որքան լավ, այնքան էլ վատ է դրա մասին իմաց տալիս, իսկույն արտիստը շղթայվում է մեկ այլ գրքով: Եվ եթե նա չի կարողանում իր գրքի շրջանառությունն ապահովել, ապա դա նրանից է, որ ինքը դրան համապատասխան խառնվածք չունի, իսկ Հայաստանի ենթակառուցվածքները և նաև հոգեկերտվածքը վատ կամ շատ քիչ են նպաստում մշակույթի ընդլայնմանը՝ գրքերի տարածման միջոցով :

Իմ մասով, ինչպե՞ս նրան երախտապարտ չլինել. Մըգոն կարողացել է գլուխ բերել իմ ամենադժվար գրքերը՝ դրանք ձևավորելով արվեստի գործերի պես : Կարող եմ նշել Ինքնակենսագրասյունը, Կրետեի ճանապարհը և այլն: Նրա ցուցաբերած հնարամտությունը անհերքելի է այն առումով, որ այս տեսակ նորարար և կատարելապաշտ « հրատարակիչներ » Ֆրանսիայում գնալով ավելի ու ավելի հազվագյուտ են դառնում:

Այժմ, Հայաստանում գրքին նվիրված լավ ու հավատարիմ ծառայությունների 25 տարիներից հետո, ինչպիսի՞ նոր ուղիներ նա պետք է բացի: Ոչինչ միտքս չի գալիս, քանի որ վերջին ողբերգական իրադարձությունները, որ երկիրը տեսավ, քաղաքացիների գլուխները շրջեցին դեպի այնպիսի հորիզոններ, որ ոչ մի գիրք չի կարող մեղմացնել կամ լուսավորել: Մշակույթն առաջնային չէ ամեն կողմից սպառնալիքի մեջ ապրող երկրում: Նույնիսկ եթե այն պետք է շարունակի գոյություն ունենալ գիտակցության խորքերում, և նույնիսկ եթե գրողների գրքերը կրկին գրվեն, և Մըգոն դրանք պատրաստի:

Սակայն ամեն գիրք իր ուղին միայնակ է հարթում: Նա գնում է այնտեղ, ուր ոչ ոք գլխի չէր ընկնի, որ կարող է գնալ: Նա հանդիպում է այն, ինչ ինքն է ուզում, այն ժամանակ, երբ ինքն է ցանկանում, և այնտեղ, ուր որ իրեն հաճելի է: Այդպիսով, գիրքը պահանջում է ընդամենը գոյություն ունենալ, որպեսզի կարողանա ցանել սեփական կյանքը:

 

Քանի որ Աստված մեծ է, իսկ Մըգոն՝ նրա հրատարակիչը:

Դընի Դոնիկյան

*

Ֆրանսերենից թարգմանությունը՝ Լիլիթ Մնացականյանի

4 décembre 2021

Հայկական ցեղասպանության փոքրիկ հանրագիտարան

Filed under: GENOCIDE ARMENIEN — denisdonikian @ 6:11

350

Անդրանիկի վերջին խմբակային լուսանկարն իր զինակիցների հետ Էջմիածնում, 1919թ.: 1919թ. մարտ և ապրիլ ամիսներին Անդրանիկը իր զինված խմբի ուղեկցությամբ հասնում է Արարատյան դաշտ և կանգ է առնում Էջմիածին քաղաքի մոտ: Նա հրաժարվում է իշխանությունների հրավերով Երեւան գնալ. Հանձնում է զենքերը Էջմիածնի կաթողիկոսին, իսկ ապրիլի 27-ին իր զինակիցների մի մասը գնում է Թիֆլիս, մյուս մասը՝ Փարիզ։ Ըստ Եղիկ Ջերեջյանի՝ «Ս. Վահագն (Գրիգոր Նալբանդյան)», «Hrasirdnere Փարիզ, ըստ Եղիկ Ջերեջյանի՝ « Գրքերի սերիալ, N ° 2, Բեյրութ, 2017 թ․, էջ 172։

(Հեղինակի անձնական արխիվ. © Լուսանկարը՝ գրքում)  

*

Գրիչն օգտագործել ընդդեմ ոճրագործության

*

Իր «Հայկական ցեղասպանության փոքրիկ հանրագիտարան»-ում (Geuthner հրատարակչություն, Փարիզ) Դընի Դոնիկյանը ներդրել է գրողի իր ողջ տաղանդը ցեղասպանության մանրակրկիտ պատմությանը ծառայեցնելու գործին։ Տիտանական մի աշխատանք, որը դուրս է հանում բացառիկ 600 էջի մեջ։

*

Հարցազրույց Արա Թորանյանի հետ
(Nouvelles d’Arménie Magazine N° 290, դեկտեմբեր, 2021 թ․)

 

 *

Nouvelles d’Arménie : Ցեղասպանության մասին հանրագիտարան ստեղծելու գաղափարն ինչպե՞ս մտահղացաք։

Դընի Դոնիկյան : Ճիշտն ասած,  հանրագիտարան ստեղծելու գաղափարը նույնիսկ այն ժամանակ մտքումս չի ծագել, երբ կազմել եմ ցեղասպանության թեմայի վերաբերյալ իմ առաջին քարտարանը։ Մի օր, երբ դուրս եկա ամբողջովին նորաստեղծ «Collectif Van-ի ժողովից, այդ ժամանակ միայն հասկացա, որքան են նյութի հստակության պակասի պատճառով ցեղասպանության թեմայի շուրջ մեր զրույցները վերածվում շաղակրատանքի և, ընդհանուր առմամբ, հայերն իրենք նույնպես հաճախ անկարող են սահմանել մի բառ, որ առնչվի պատմությանը կամ իրավական բովանդակությանը։ Եվ հենց այնպես օդի մեջ օգտագործելով այն, նպաստում են կրքերի սրմանը, մթագնում են ամեն տեսակի երկխոսություն, ձևափոխելով ցեղասպանության իմաստը սեփական  կարծիքով, ջուր ավելացնելով ժխտողականների ջրաղացին։ Այսպիսով, կարևոր էր դառնում ստեղծել ճշգրիտ մի միջոց, որը թույլ տար բանականության հետ  խոսել բանականորեն, եթե իսկապես դեռևս աշխարհում գոյություն ունի բանականություն ամենաճիշտ առումով, կիսելու համար միակ մի բան, երբ խոսքը վերաբերում է ժխտողականության բանականությանը։

Այս առաջին քարտարանի մշակումը ներշնչել էր ինձ շվեցարական «Հանդիպում» (Rencontre) հրատարակչության հրատարակումը, որը լույս էր տեսնում 60-ական թվականներից, «Ժամանակակից աշխարհի հանրագիտարան» վերնագրով։ Դա վերաբերում էր դակված այն թերթիկներին, որոնք ընդգրկում էին 5, 6 և երբեմն 7 թվարկումներ, պարբերություններով ու համառոտագրումներով՝ որևէ փաստի, հաստատության, ինչ-որ գրքի, կենսագրության կամ այլ կարևոր նյութերի մասին։ ժամանակի ընթացքում հասկացա, որ սա կարող էր նախատիպ լինել ինձ համար՝ նույն կերպ ծառայեցնելու ցեղասպանության մասին անորոշ մի ծրագրի գրանցումը։ Քանի որ ցանկանում էի այս շխատանքը հանրայնացնել, օգտվեցի մի բարեպատահությունից, որ «Լը Մոնդ» (Le Monde) լրագիրը իր բաժանորդներին նվիրատվություն էր անում՝ բլոգ տրամադրելով։ Եվ այն պահից, երբ հարկավոր էր մի վերնագիր գտնել, հանրագիտարան բառն իսկույն ներկայացավ իմ գլխում, այսպիսով ինձ հրավիրելով գործադրել ընտրված մեթոդը՝ Հայկական ցեղասպանության վերաբերյալ այլ թեմաների հետ առնչելով։ Դա հանգեցնում էր նրան, որ կերտվում էր իսկական մի հանրագումար այն ամենի հանդեպ, որ հարյուր տարուց ավելի ցեղասպանության խնդրի շուրջ ասվել, գրվել, մտածելու առիթ էր տվել և իրականացել էր։ Ինչու՞ «փոքր», կհարցնեք ինձ։ Նախ, չէի ենթադրում, որ կարելի է սպառել նյութը, այնքան որ այդ ցեղասպանության հրեշավոր բնույթը պահանջում էր մասնագետներ գտնել և ուսումնասիրություններ կատարել, որ վեր է մեկ մարդու ջանքերից, հնարավորություններից։ Սակայն նաև մեղմացնելու հանրագիտարան բառի ակադեմիական բնույթը և ցանկություն առաջացնելու հանդարտորեն սուզվել անցյալի վերաբերյալ տեղեկությունների զանգվածի մեջ, որ հայ ընթերցողին նպաստել է հեռվից, թե մոտից՝ կռելու սեփական մտայնությունն ու ճակատագիրը։

Nouvelles d’Arménie : Տվյալ հարցի կապակցությամբ ինչո՞վ է այս գործը տարբերվում մյուս ստեղծագործություններից։

Դընի Դոնիկյան : Հարցն այն է, որ այս աշխատանքում ցեղասպանությունը չի սահմանափակվել իր պատմական էպիկենտրոնով։ Նույնիսկ, եթե պատմական փաստը սահմանում է հիմքը, նրա յուրատեսակությունն այն է, որ հետաքրքրություն է ցուցաբերում հետևանքների հանդեպ բախվող ալիքներով, որ չեն դադարել պարփակել XX դարը, բոլոր բնագավառներով հանդերձ․ նկատի առնելով, անշուշտ, պատմությունը, ինչպես նաև մարդաբանությունը, իրավունքը, քաղաքականությունը, հոգեբանությունը, հոգեվերլուծությունը, փիլիսոփայությունը, արվեստը․․․։ Չմոռանալով, օրինակ, ժխտողականությունը, որ այսօր դեռ ծանր է անդրադառնում որքանով անհատների, նույնքանով միջազգային հարաբերությունների վրա։ Բացի դրանից, գրքի վերջում, ոգեկոչում եմ ցեղասպանությունները, որոնք իրականացել են 1915 թվից անմիջապես առաջ և դրանից հետո երկար ժամանակ անց։ Այսպիսով, ընթերցողը կկարողանա Հայկական ցեղասպանության հարցը դնել նոր իրադրության հարթակի վրա, համատեղելով այլ տեսակի բնաջնջումների հետ։

Nouvelles d’Arménie : Որոնք են եղել այն դժվարությունները, որոնց հետ բախվել եք։

Դընի Դոնիկյան : Հիմնականում գրավոր աշխատանք՝ անդադար կծկվելու, պարզություն մտցնելու և իսկության վրա հսկողություն սահմանելու աշխատանք։ Բայց նաև ցեղասպանական դժոխքի լաբիրինթոսը փոխարինելու պաղ և հիմնավորված ճարտարապետությամբ։ Եվ փաստորեն, ընդհանուր կառուցվածքը քիչ-քիչ ի հայտ եկավ միայն դրա մշակումից հետո, քանի որ ինձ անհրաժեշտ էր դրանց հետ շաղկապել ցեղասպանության բոլոր կողմերը, լիովին լրացնել բացերը և մի կողմ թողնել թեմայից դուրս գտնվող հարցերը։ Անդադար մտահղացման վարժություն, որի արդյունքը հեռու է կատարյալ լինելուց։ Սակայն նույնիսկ, եթե գիտակցում եմ, որ այդ սինթեզը մնում էր անխուսափելիորեն թերի, հիմնականն այն էր, որ տեղեկությունների ծավալի ու որակի միջև հասնեի որոշակի հավասարակշռության։ Ափսոսում եմ, որ ժամանակի սղության պատճառով որոշ փաստեր դուրս են մնացել, ինչպես նաև կարևոր մասնագետների անուններ, թվում է, մոռացության են մատնվել (ներողություն եմ խնդրում նրանցից), բայց կարող եմ վստահեցնել, որ միակ նպատակս է եղել հաշվի նստել ցեղասպանության հետ, այսինքն, մատչելի դարձնել դրա ամբողջականությունը։

Nouvelles d’Arménie : Ի՞նչն է երաշխավորում փաստերի իսկությունը, որ փոխանցում եք։ Որո՞նք են ձեր օգտագործած ակունքները։

Դընի Դոնիկյան : Անիմաստ է ասել, որ չենք կարող թեթևամտորեն վերաբերվել նույնքան լուրջ մի թեմայի, որպիսին ցեղասպանությունն է։ Եթե գրողը կարող է թույլ տալ իրեն հնարանքների դիմել, երևակայությանը ամեն տեսակի ազատություն տալ, այս ժանրի վարժանքը ստիպում է փաստ ներկայացնել, միմիայն փաստ։ Այնինչ, ենթադրում է, թե յուրաքանչյուր տեղեկագրական թերթիկ վկայում է խորին հարգանք իրականության հանդեպ, այնպիսին, ինչպիսին զգացել են ականատեսները, ինչպիսին քննության են ենթարկել պատմաբանները կամ վերարտադրել են տարբեր հեղինակներ։ Այն ժամանակից, ինչ սկզբունքը առավելություն է տալիս փաստին, դառնում է առաջնահերթություն, ես, բնականաբար, ուղեկցվել եմ՝ հրաժարվելով այն ամենից, ինչ բխում է սուբյեկտիվությունից, ընդունել եմ չոր ոճ, որպեսզի ավելի մոտ մնամ իրականությանը։ Նույնիսկ երբեմն՝ գրական կամ ավելի ընդհանուր ձևով գեղարվեստական ստեղծագործությունների վերլուծությունների ժամանակ։ Իրականում, այս հանրագիտարանի գերագույն նպատակներից մեկն իրոք հուսալիությունն էր։ Ուրեմն, ինչ որ ասվել է այդ տեղեկագրական թերթիկներում, ինձ չի պատկանում, քանի որ նյութերի ակունքները կազմվում են հենց առաջին ակունք նյութերից։ Դրանցից յուրաքանչյուրը հենվում է երբեմն ուղղակի վկայությունների, երբեմն՝ պատմվածքների, հանգամանալից հոդվածների կամ հռչակավոր մասնագետների կողմից շարադրված ակադեմիական աշխատությունների վրա։ Ընդհանուր առմամբ սա է պատճառը, որ միշտ նշում եմ աղբյուրը տեղեկագրական քարտի սկզբում։ Այդ ակունքները բազմաթիվ են։ Բայց Պատմության տեսանկյունից ինչպե՞ս չընդունել Թաներ Ակշամին, Ռեմոն Գևորգյանին, Իվ Թերնոնին, Օնիկ Ժամկոչյանին, Էթյեն Քոփոյին և ուրիշների։ Փիլիսոփայության ասպարեզում՝ Մարկ Նշանյանին։ Հոգեվերլուծության բնագավառում՝ Ժանին Ալթունյանին կամ Էլեն Փիրալյանին։ Ավելացրել եմ սրանց ժամանակակից հրատարակումները, դիմել եմ դարաշրջանի աշխատություններին, երբեմն անհասանելի հազվագյուտ գրքերի, որոնք հայտնաբերել եմ բուկինիստների մոտ և որոնք լույս են տեսել 1915 թվից անմիջապես առաջ կամ հետո։

Nouvelles d’Arménie : Ու՞մ և ինչի՞ են ծառայելու այդ տեղեկագրական քարտերը։ Այս տեսակի ձևաչափը համապասխանու՞մ է նյութի լրջությանը։

Դընի Դոնիկյան : Ճշգրիտ լինելու համար ասեմ, որ ցեղասպանության մասին այս գրքում շաղկապվում են փաստաթղթերի երեք տեսակներ․ պատկերներ, մեջբերումներ և տեղեկագրական քարտեր։ Այս տեսականիները խուսափել են տալիս ֆայլերի  ձանձրալի կուտակումից և թույլ են տալիս էջերը թերթելու ընթացքում խնայել շնչառությունը։ Սկզբունքն այն է, որ յուրաքանչյուր էջում կա՛մ կարող է լինել մեկ տեղեկագրական քարտ, կա՛մ մի նկար, կա՛մ մի մեջբերում։ Այն ինչը, որ ճշգրտորեն վերաբերում է ժամանակի լուսանկարներին, որ անվճար մեզ է հատկացրել Ռոբերտ Թաֆանկջյանը, դրանցից որոշները իրոք հազվագյուտ են։ Մեջբերումների նպատակն է համառոտ կերպով լուսաբանել որևէ փաստ կամ տեղին արտահայտված մտածողություն որևէ թեմայի շուրջ, որ օգտագործվել է կամ չի օգտագործվել որևէ տեղեկագրական քարտի մեջ։ Խոսքը վերաբերում է անմշակ տեքստին, որ ինքնըստինքյան բավարար է և թույլ չի տալիս որևէ գործնական աշխատանք։ Ինչ վերաբերում է տեղեկատվական քարտերին, բոլորը տրամաչափած են հինգ        պարբերությունով, նույն ձևաչափով (չհաշված բացառությունները) և մոտավորապես ընդգրկում են 550 բառ։ Բանալի-բառերը նշված են թավատառերով։ Հասկանալի է, որ այս պարտադրանքները պահանջում են գրավոր հսկայական աշխատանք այնքանով, որքանով ձևի միաձուլումը չի կարող իրագործվել իվնաս բովանդակության։ Չեք պատկերացնի, այս նախասահմանված պարբերության կամ նույնիսկ մեկ նախադասության մեջ մնալու համար, որքան համառ ջանքեր են պահանջվում, հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է մի բարդ միտք վերականգնելուն, ինչպիսին հանդիպում ենք Մարկ Նշանյանի մոտ կամ Թաներ Ակշամի ճշգրիտ մի ցուցադրման մեջ։

Ինչու՞ քարտի ձևաչափն այդքան անսովոր է և կարող է շատ հրատարակիչների մոտ շփոթմունք առաջացնել։ Փաստորեն կարևոր էր զուգադրել վստահության հրամայականը հուսալիության հրամայականին։ Ակադեմիական գիտական աշխատանքներն իրենց բնույթով լինելով տարատեսակ, մանրակրկիտ, լաբիրինթոսային, ընթերցելու համար՝ ծանր, դժբախտաբար հակում ունեն հուսալքելու գործին անտեղյակ մարդուն։ Այնուամենայնիվ, քարտի կազմությունը թույլ կտա արագ գտնել ձեր հարցի պատասխանը և մի քանի րոպե ընթերցելուց հետո, այն ըմբռնել։ Դրանից բացի, կարելի է այս հանրագիտարանը, ինչ-որ չափով, լինի դա գծանման, թե հատվածաբար ընթերցումով կամ հետաքրքրության սահմաններում դեգերելով դրանց մեջ, սկսել բազմաթիվ գրառումների շնորհիվ։ Սա մի ձևաչափ է, որ նախատեսված է ձեզ հետաքրքրող ցանկացած գիտելիքին հագուրդ տալու համար։ Ավելացնեմ, որ հղումների հիշատակումը նպատակ ունի նաև ընթերցողին հրավիրելու ուղղակիորեն տեքստի ակունքում հետամուտ լինելու իր հետազոտմանը, որին նպաստել է ընտրած թերթիկը մշակելիս։ Իմիջի այլոց, ինչ վերաբերում է վստահությանը, հնարավորության դեպքում, միշտ ցանկացել եմ իմ տեքստերը ներկայացնել շահագրգիռ մարդկանց՝ սխալն ուղղելու կամ որևէ նրբերանգ նշելու համար, ինչպես Օնիկ Ժամկոչյանի, Օսման Քավալայի կամ Գեղամ Գևոնյանի պարագայում։

Nouvelles d’Arménie : Որքա՞ն ժամանակ է, ինչ աշխատում եք այս ծրագրի վրա։

Դընի Դոնիկյան :Մոտավորապես տասնհինգ տարի, սակայն ընդհատումներով, քանի որ ժամանակ առ ժամանակ կամ հիվանդությունն է եղել պատճառը, կամ սրանից լիովին տարբեր բնույթի գրքեր եմ գրել։ Պատահել է նաև, որ ցեղասպանության մասին նոր հրատարակումներ եմ պատրաստել հաճույքով։ Օրինակ, in extremis, ամիսներ շարունակ ընթերցելու ընթացքում ֆայլեր են ավելացել Թաներ Ակշամի վերջին գրքի « Սպանելու հրամաններ, Հայաստան 1915 թիվ », ինչպես նաև Սոնիա Օրֆալյանի՝ « Հայ երեխաների խոսքերի » կամ « թեկնածուն » Որբունու, որի երկու գործերն էլ այս տարի են լույս տեսել։

Nouvelles d’Arménie : – Կասկածներ ունե՞ք, որ բախտ կվիճակվի մի օր այս գիրքը հրատարակված տեսնել։

Դընի Դոնիկյան : Մի հայ հրատարակիչ առաջարկեց ինձ գիրք կազմել։Մինչ այդ նույնիսկ չէի մտածում, որ քարտային տեղեկագրերը կկարդան Le Monde-ում  ամեն տեղից իմ բլոգում (մինչ այդ, մյուսների բլոգի նման իմն էլ էր փակվել)։ Կամաց-կամաց հասկացա, որ նման աշխատանք ստեղծելը կապված է լինելու դժվարությունների հետ։ Սա ենթադրում էր, որ արգելք է դրվելու ոչ արհեստավարժների կողմից, որոնք կարող էին ծառայել այս գիրքը պաշտպանող գործընթացին։ Ավելի երջանիկ էի, երբ իմացա, որ գրքի ձեռագիրն հանձնելու եմ Geuthner հրատարակչությանը, որի տնօրեն Միրա Պրենսը դուստրն է վարպետ Մուսա Պրենսի, վերջինս առաջին հեղինակն էր, որ ներկայացրել էր հայկական ցեղասպանության իրավաբանական տեսանկյունները (քարտերից մեկը, իդեպ, նրան էր հատկացված)։ Պրոֆեսոր Ժերար Դեդեյանը տալով իր հավանությունը, մնում էր միայն գումար հայթայթել, իմանալով, որ փոքրիկ մի հրատարակչություն, որպիսին Geuthner էր, որքան էլ հեղինակավոր, լուրջ, մասնագիտական գրքեր էր հրատարակում, անկարող էր մեն-մենակ հոգալ նման ձեռնարկման ծախսերը։ Հիմնադրամներին ուղղված կոչը ավարտվեց երբեմն մերժումի, երբեմն համաձայնության տեսքով (ինչպես, ասենք Armenia կամ Donos Conseil ) մինչև այն օրը, որ ի հայտ եկան Կովիդ 19-ը, 2020 թվի պատերազմի պատճառով մարդասիրական արտակարգ դեպքերը, այս կամ այն մարդկանց առողջական խնդիրները, և սրանք պատճառ դարձան, որ հրատարակումը անհայտ ժամանակով չկայանա։

Nouvelles d’Arménie : Ե՞րբ իմացաք, որ գրքի հրատարակումը հնարավոր էր իրականացնել։

Դընի Դոնիկյան : Պարզվեց այն ժամանակ, երբ շատ հին բարեկամներս գործի լծվեցին։ Սկսած Մանուկ Պամոկջյանից ու նրա կնոջից՝ Աղավնիից, որոնք ֆինանսավորման ամենամեծ բաժինն իրենց վրա վերցրին, Մուսկարի սեփական հիմնադրամի միջոցով։ Անորոշության հետ կապված փակագծերը երկար ժամանակ անց բացելուց հետո, Մանուկը վճռական մտադրությամբ գործի դրեց ծրագիրն առաջ մղելու մտադրությունը։ Մի այլ ընկեր՝ գրաֆիկական դիզայներ Ռիչարդ Թագվորյանը, սկզբից ևեթ ձեռնամուխ եղավ այս գործի իրականացմանը, առաջնորդվելով արհեստավարժի սկզբունքների պահանջներով ու գեղագիտության բարձր չափանիշներով և մինչև վերջ հասցրեց մի տիտանական աշխատանք։ Ինչ վերաբերում է Իզաբել Ուզունյանին՝ պատկերագրական ուսումնասիրությունների պատասխանատուին, հրաշքներ գործեց, գրելով տարբեր երկրների անձանց, ձեռք բերելու լուսանկարներ,   ճշգրիտ տվյալներ կամ նաև իրավաբանական խնդիրներին լուծում տալու համար։ Նատալի Գրեյը ստանձնեց մի տեքստի սրբագրումը, որտեղ շատ տարրերից վեր են հանվում տվյալ մշակույթում տարածում ունեցող թակարդներ՝ առնչված դժվարին ընտրությունների հետ, կապված նաև հատուկ անունների ուղղագրության հետ։ Ինչպե՞ս չհիշատակել Ռաջիպ Զարաքոլուն, որ բարեկամական սկզբունքով հրաշալի նախաբան գրեց գրքի համար։ Եվ Դեֆնե Գյուրզոյին, որ թարգմանեց այն։  Նաև Ժորժ Ֆեստանին․ որ առաջին կարևորություն ներկայացնող հոդվածների նրա թարգմանությունը իմ որոշ ֆայլերի համար մեծ ծառայություն են մատուցել։ Կամ բոլոր նրանց, ովքեր լինելով տարբեր մասնագիտությունների տեր մարդիկ, օգնության ձեռք մեկնեցին․ նրանց անուններն առանձին նշում եմ շնորհակալագրական ցանկում։ Հասկանալի է, որ, ի վերջո, այս փոքրիկ հանրագիտարանը, իր աշխատանքի բերումով, ավելի քիչ է պարտական Դընի Դոնիկյանին, քան մի ամբողջ թիմի։ Եվ, եթե նկատի առնենք այն բոլոր պատմաբաններին, գրողներին, արվեստագետներին, գիտնականներին, լուսանկարիչներին, իրավաբաններին և այլոց, ովքեր քարտեր կազմելու գործում օգնել են, ստիպված հանգում ենք հետևյալ եզրակացության, որ հայկական ցեղասպանության վերաբերյալ այս Փորքիկ հանրագիտարանը միմիայն կոլեկտիվ աշխատանքի արդյունք է։ Իմ այս աշխատանքը ամեն ինչով պարտական է նրանց։ Ես կարող էի լինել ընթերցողների համար Հայ դատի միջնորդ դերակատարներից մեկը միայն, ովքեր կցանկանային սեփականացնել տվյալ գիրքը՝ տալով նրան այնպիսի ճակատագիր, որ կապահովեր դրա փոխանցումը։

Վերջում ուզում եմ ավելացնել, որ նախատեսվում է այս գիրքը թուրքերեն թարգմանել։ Սա դատողության պես սառնաշունչ գիրք է, գիտակցաբար անկիրք ձևով ներկայացած և հունցված օբյեկտիվության լուրջ մտահոգությամբ։ Սա մի գիրք է, որն հիշեցնում է երեկվա արդարամիտ թուրքերի պատասխանատվությունը, ինչպես այսօրվա թուրք դեմոկրատները, որ առանց տատանվելու այդարդարամտության հարցում, վասն օբյեկտիվության հիշատակեցին 1915 թվի իրադարձությունների թուրքական տարբերակը։  Սակայն սա մի գիրք է նաև, որ այսօր մոլեգնելով թուրք հասարակության համառ ժխտումով ստիպված էր ընդդիմանալ զանգվածային փաստագրական թղթերով սնված մի հակագրոհով։

Nouvelles d’Arménie : Այսպիսի մարտահրավեր նետելու հաջողությունից հետո, ինչի՞ կարիք է զգացվում։

Դընի Դոնիկյան : Նույնքան լուրջ մի թեմայի շուրջ գրելուն, որտեղ հումորը, հեգնանքը, գրական հնարամտություններն ընդունելի չեն, դա հավասարազոր է անհնարին մի բանի, բայց նաև քայլ առ քայլ, մի քարտից մյուսին դժոխային օղակներով անցնելուն, առանց լուսավոր շրջանի հեռանկարի։ Այնուամենայնիվ, չէի ցանկանա, որ ինձ ընդունեին որպես մեկ գրքի հեղինակ։ Քանզի բոլորը չգիտեն, որ ես այլ գրքեր նույնպես գրել եմ, որոնք ոչ գրական բնույթի այս գրքի հետ հակապատկեր են կազմում։ Որպես օրինակ ասեմ, որ Հայաստանում այս տարվա վերջում լույս է տեսել աֆորիզմների իմ գիրքը, վերնագրված՝ «Կնոջ մարմնի ոգին»։ Բայց ձեր հարցին պատասխանելու համար, ասեմ, որ ավելի ու ավելի շատ եմ մտածում ցեղասպանության վերաբերյալ որոշ բանալի տարրեր թատրոն տեղափոխել, ավելի քիչ ներկայացնելով ամբիոնային ոճի տեսքով, այլ որպես համընդհանուր մեղադրանքի ձևով։ Մի ձևաչափով, որ իր տեսակով համապատասխանելու է ցեղասպանության ահավորությանը, որտեղ մահացածները գալու են անձամբ վկայություն տալու, որտեղ ոճրագործության ժառանգորդները և զոհերի ժառանգները անձայն բախվելու են։ Հիշեցնեմ, որ գրել եմ արդեն երկու թագերգություն, որպես նյութ ընտրելով ցեղասպանությունը,  դրանք լույս են տեսել SIGEST համարձակ հրատարակչության կողմից՝ «Հոգու կղզին» և «Երգող քահանայի գիշերը»։ Երկու թատերգություն, որոնք թարգմանված են արևելահայերեն և լիակատար ձևով աննկատ են մնացել ինչպես Հայստանում, այնպես էլ Ֆրանսիայում։ Սակայն, ի՜նչ փույթ։ Ես ստեղծել եմ այդ գրքերը, ցանկանալով, որ դրանք նույնիսկ իմ թոռներին պիտանի լինեն։

Հարցազրույցը վարեց Nouvelles d’Arménie հանդեսի տնօրեն Արա Թորանյանը

Դեկտեմբեր, 2021 թիվ

Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանեց Նվարդ Վարդանյանը։

Petite encyclopédie du génocide arménien (2)

Filed under: GENOCIDE ARMENIEN — denisdonikian @ 12:44

350

Dernière photo de groupe d’ Andranik avec ses compagnons d’armes à Etchmiadzine,1919.Durant les mois de mars et avril 1919, Andranik, accompagné de son groupe armé, arrive dans la plaine de l’Ararat et s’arrête près de la ville d’Etchmiadzine. Il refuse de se rendre à Erevan à l’invitation des autorités. Il remet ses armes au Catholicos d’Etchmiadzine et, le 27 avril, une partie de ses compagnons d’armes se rend à Tiflis, une autre à Paris.D’après Eghik Djeredjian, « S. Vahakn (Krikor Nalpatian) », «Hrasirdnere » : Série N°2 des livres, Beyrouth, 2017, p. 172.

(Archives personnelles de l’auteur.© Photo figurant dans le livre)

*

Porter la plume dans le crime

 

Avec sa « Petite encyclopédie du génocide arménien » (Éditions Geuthner, Paris) Denis Donikian a mi ses talents d’écrivain au service de l’histoire détaillée du génocide. Un travail de titan qui débouche sur 600 pages exceptionnelles.

 *

Entretien avec Ara Toranian ( Nouvelles d’Arménie Magazine N° 290, Décembre 2021)

*

1) Nouvelles d’Arménie Magazine : Qu’est-ce qui vous a donné l’idée de cette encyclopédie sur le génocide ?

A vrai dire, l’idée d’écrire une encyclopédie ne m’a même pas effleuré l’esprit le jour où j’ai rédigé ma première fiche, justement sur le concept de génocide. C’est en quittant une réunion du tout nouveau Collectif VAN que j’ai compris combien nos discussions autour du génocide tournaient au bavardage par manque de rigueur et que, d’une manière générale, les Arméniens eux-mêmes étaient souvent dans l’incapacité de définir ce mot, d’en rappeler l’histoire ou le contenu juridique. Et que l’utiliser à tort et à travers contribuait à exacerber les passions, à obscurcir tout dialogue, à transformer le génocide en une opinion propre à faire le jeu des négationnistes. Il importait donc de créer un outil rigoureux qui permette de parler de raison à raison, si tant est que la raison soit encore la chose au monde la mieux partagée quand il s’agit de raison négationniste. La rédaction de cette première fiche m’a été inspirée par une publication suisse des Éditions Rencontre, parue dans les années 60, qui avait pour titre Encyclopédie du Monde Actuel. Il s’agissait de fiches perforées, que chaque abonné recevait hebdomadairement, comprenant 5, 6 et parfois 7 paragraphes numérotés et condensant l’essentiel d’un fait, d’une institution, d’un livre, d’une biographie ou autres. Au fur et à mesure, je me suis aperçu que ce modèle serait à même de fonctionner pour un vague projet d’écriture sur le génocide. Comme je souhaitais rendre public ce travail, j’ai profité d’une opportunité que le journal Le Monde offrait à ses abonnés en mettant un blog à leur disposition. Et dès lors qu’il me fallait trouver un titre, le mot encyclopédie s’est présenté spontanément à moi, m’invitant ainsi à appliquer la méthode choisie à d’autres thématiques du génocide des Arméniens. Ce qui revenait à créer une véritable somme de tout ce qui avait été dit, écrit, pensé et accompli sur la problématique du génocide durant plus de cent ans. Pourquoi « petite », me direz-vous ? D’abord parce que je ne prétendais pas à l’exhaustivité tant le caractère monstrueux de ce génocide exige de spécialistes et de recherches qui dépassent les capacités d’un seul homme. Mais aussi pour atténuer le caractère académique du mot encyclopédie et donner l’envie de plonger en douceur dans cette masse d’informations sur un passé qui, pour un lecteur arménien, a contribué, de près ou de loin, à forger sa propre mentalité et son destin.

2) Nouvelles d’Arménie Magazine : En quoi se distingue-t-elle des autres ouvrages sur la question ?

C’est que justement, dans cet ouvrage, le génocide n’est pas réduit à son épicentre historique. Même si le fait historique en constitue la base, son originalité est de s’intéresser à ses répercussions, aux ondes de choc qui n’ont cessé de couvrir le XXe siècle dans tous les domaines : histoire bien sûr, mais aussi anthropologie, droit, politique, psychologie, psychanalyse, philosophie, arts… Sans oublier, par exemple, le négationnisme qui pèse encore lourdement aujourd’hui tant sur les individus que sur les relations internationales. Par ailleurs, à la fin du livre, j’évoque les génocides qui ont eu cours juste avant et longtemps après 1915. Ainsi le lecteur pourra mettre en situation le génocide des Arméniens au regard des autres formes d’extermination.

3) Nouvelles d’Arménie Magazine : Quels ont été les ordres de difficultés auxquels vous avez été confronté ?

Principalement le travail d’écriture, un travail sans relâche de contraction, de clarté et de vérification. Mais aussi d’avoir à remplacer le labyrinthe de l’enfer génocidaire par une architecture froide et raisonnée. Et de fait, la structure de l’ensemble ne s’est révélée qu’au fur et à mesure de son élaboration dès lors qu’il me fallait articuler entre eux tous les aspects du génocide, combler les trous et rejeter les hors sujet. Exercice en perpétuelle gestation dont le résultat est loin d’être parfait. Mais même si je suis conscient que cette synthèse reste forcément lacunaire, l’essentiel était d’aboutir à un certain équilibre entre volume et qualité des informations. Je regrette que faute de temps, certains faits manquent à l’appel, que des noms de spécialistes importants semblent avoir été oubliés, (et je m’en excuse auprès d’eux), mais je peux assurer que mon seul but était de rendre compte de la chose génocidaire, c’est-à-dire de rendre accessible sa totalité.

4) Nouvelles d’Arménie Magazine : Qu’est-ce qui garantit l’authenticité des faits  que vous rapportez ? Quelles sont vos sources ?

Inutile de dire qu’on ne peut pas jouer avec un sujet aussi grave qu’un génocide. Si l’écrivain peut se permettre d’inventer en accordant toute liberté à son imagination, pour le coup ce genre d’exercice impliquait de s’astreindre à dire le fait, rien que le fait. Ce qui sous-entend que chaque fiche atteste d’un profond respect du réel tel qu’il a été perçu par les témoins, examiné par les historiens ou restitué par divers auteurs. Dès lors que le principe qui consiste à privilégier le fait devenait une priorité, j’étais naturellement conduit à rejeter tout ce qui relève de la subjectivité, à adopter un style sec afin de rester au plus près de la vérité. Même parfois dans les recensions d’œuvres littéraires ou plus généralement artistiques. En fait, l’un des enjeux majeurs de cette encyclopédie était justement la fiabilité. Et donc rien de ce qui est dit dans ces fiches ne m’appartient puisque les textes sources en constituent la matière première. Chacune d’elle repose tantôt sur des témoignages directs, tantôt sur des récits, sur des articles circonstanciés ou sur des travaux académiques rédigés par d’éminents spécialistes. C’est pourquoi, d’une manière générale, je cite toujours ma source en début de fiche. Ces sources sont multiples. Mais en histoire comment se passer de Taner Akçam, Raymond Kévorkian, Yves Ternon, Onnik Jamgocyan, Étienne Copeaux et autres ? En philosophie, de Marc Nichanian ? En psychanalyse, de Janine Altounian ou Hélène Piralian ? J’ajoute qu’en deçà des publications contemporaines, j’ai eu recours à des ouvrages d’époque, à des livres rares, parfois introuvables, dénichés chez des bouquinistes et qui datent des années immédiatement antérieures ou postérieures à 1915.

5) Nouvelles d’Arménie Magazine : A qui et à quoi vont servir ces fiches ? Ce type de format est-il en adéquation avec le sérieux du sujet ?

Pour être précis, ce livre sur le génocide s’articule autour de trois types de documents : des images, des citations et des fiches. Cette diversité évite une accumulation fastidieuse des fiches et permet de ménager une certaine respiration au fil des pages. Le principe étant que chaque page soit occupée soit par une fiche, soit par une image, soit par une citation. Pour ce qui est précisément des photographies d’époque, gracieusement mises à notre disposition par Robert Tafankejian, certaines constituent de véritables raretés. Les citations ont pour but d’apporter un bref éclairage sur un fait ou une réflexion pertinente sur un thème, qu’ils soient ou non traités par une fiche. Il s’agit d’un texte brut, qui se suffit à lui-même et qui interdit toute manipulation. Quant aux fiches, elles sont toutes calibrées sur un même format de cinq paragraphes (sauf exception) et d’environ 550 mots. Des termes clés sont mis en gras. On comprendra que ces contraintes impliquent un énorme travail d’écriture dans la mesure où la contraction de la forme ne pouvait pas se faire au détriment du contenu. On n’imagine pas combien, pour rester dans ce cadre prédéfini, un paragraphe ou même une phrase peut demander d’effort obstiné, surtout quand il s’agit de restituer une pensée complexe comme celle de Marc Nichanian ou une démonstration précise de Taner Akçam.

Pourquoi le format en fiches, si inhabituel et qui aura dérouté plus d’un éditeur ? De fait, il importait de coupler l’impératif de fiabilité à un impératif d’accessibilité. Les travaux académiques étant par nature composites, fouillés, labyrinthiques, lourds à la lecture, ont malheureusement tendance à décourager le profane. Alors que la composition en fiches vous permet de trouver rapidement la réponse à votre question et de l’embrasser en quelques minutes de lecture. Par ailleurs, on peut entamer cette encyclopédie de manière soit linéaire, soit fragmentée, ou vagabonder au gré de ses intérêts, grâce à la multiplicité des entrées. C’est un format destiné à mettre votre curiosité en appétit de connaissance. J’ajoute que la mention des références a aussi pour but d’inviter le lecteur à poursuivre sa recherche directement dans le texte source qui a servi à l’élaboration de la fiche. D’ailleurs, concernant la fiabilité, quand cela était possible, j’ai toujours eu à cœur de soumettre mes textes aux personnes concernées afin de corriger une erreur ou de préciser une nuance, jusqu’à l’obtention de leur aval, comme avec Onnik Jamgocyan, Osman Kavala ou Kéram Kévonian.

6) Nouvelles d’Arménie Magazine : Depuis combien de temps travaillez-vous à ce projet ?

Depuis une quinzaine d’années, mais d’une manière discontinue, puisqu’entre-temps soit j’ai été happé par la maladie, soit j’ai écrit d’autres livres totalement différents de celui-ci. Il est arrivé aussi que je me sois remis au travail au gré des nouvelles publications sur le génocide. Par exemple, des fiches ont été ajoutées in extremis, durant les mois de relecture, pour rendre compte du dernier livre de Taner Akçam, Ordres de tuer : Arménie 1915, de celui de Sonya Orfalian : Paroles d’enfants arméniens, ou du Candidat de Vorpouni, tous deux sortis cette année.

7)  Nouvelles d’Arménie Magazine : Avez-vous eu des doutes quant à ses chances de voir ce livre un jour publié ?

C’est un éditeur arménien qui m’a proposé d’en faire un livre. Jusque-là, je n’y pensais même pas dès lors que les fiches étaient consultées sur mon blog du Monde (avant qu’il ne soit fermé, comme tous les autres). Peu à peu, j’ai compris que la mise en œuvre d’un tel ouvrage devait être à la hauteur de ses enjeux. Ce qui impliquait de bannir l’amateurisme, l’approximation et le négligé, propres à desservir la cause que ce livre défendait. J’ai été d’autant plus heureux de soumettre le manuscrit aux Éditions Geuthner que la directrice Myra Prince est la fille de Maître Moussa Prince, le premier auteur à parler des aspects juridiques du génocide arménien (une fiche lui était d’ailleurs consacrée). Le professeur Gérard Dédéyan lui ayant donné son aval, restait à trouver les financements, sachant qu’une petite maison d’édition comme Geuthner, fût-elle prestigieuse, sérieuse, publiant des livres pointus, n’était pas en mesure d’assumer seule les coûts d’une telle entreprise. L’appel aux fondations se solda tantôt par un refus, tantôt par un accord (comme la fondation Armenia ou Donos Conseil), jusqu’au jour où l’émergence du Covid-19, les urgences humanitaires provoquées par la guerre de 2020, les problèmes de santé des uns et des autres ont fini par renvoyer la publication aux calendes grecques.

8) Nouvelles d’Arménie Magazine : Quand avez-vous su que la publication du livre devenait possible ?

L’éclaircie est venue quand mes amis de longue date se sont mobilisés. A commencer par Manoug Pamokdjan et sa femme Aravni qui ont assumé la plus grosse part du financement à travers leur Fondation Muscari. Après une longue parenthèse d’incertitude, Manoug a repris les choses en mains avec la ferme intention de faire avancer le projet. Autre ami qui s’est engagé dès le départ, le graphiste Richard Takvorian qui, mû par des principes professionnels d’exigence et d’esthétisme, a mené jusqu’à son terme un travail de titan. Quant à Isabelle Ouzounian, chargée de la recherche iconographique, elle a fait des merveilles en écrivant dans divers pays pour solliciter des photos, pour obtenir une précision ou pour traiter des problèmes de droits. C’est Nathalie Cassou-Geay qui a assumé la relecture d’un texte où bien des éléments relèvent d’une culture semée d’embûches et impliquant des choix difficiles quant à la graphie des noms propres. Comment ne pas mentionner aussi Ragıp Zarakolu qui m’a fait l’amitié d’une magnifique préface, et Defne Gürsoy qui l’a traduite. Ou encore Georges Festa, dont les traductions d’articles de première importance m’ont servi pour certaines fiches. Ou toutes ces personnes qui ont apporté leur concours à des titres divers et dont je mentionne les noms dans les remerciements.

On l’aura compris : en définitive cette petite encyclopédie est moins le travail de Denis Donikian que celui d’une équipe. Et si l’on tient compte de tous ces historiens, écrivains, artistes, penseurs, photographes, juristes et autres qui ont servi à l’élaboration des fiches, on est forcé d’en conclure que cette Petite encyclopédie du génocide arménien n’est rien moins que le résultat d’une entreprise collective. Mon travail leur doit tout. Je n’aurai été que l’intercesseur de ces acteurs de la Cause arménienne auprès des lecteurs qui voudront bien s’approprier ce livre et lui donner un destin en assurant sa transmission.

Enfin, j’ajoute que ce livre a vocation à être traduit en turc. C’est un livre froid comme la raison, sciemment dépassionné et pétri d’un grave souci d’objectivité. Un livre qui rappelle la responsabilité des justes turcs d’hier, comme celle des démocrates turcs d’aujourd’hui, qui n’a pas hésité, par souci d’objectivité, à mentionner la version turque des événements de 1915. Mais un livre qui, au déni tenace qui sévit aujourd’hui dans la société turque, a été dans l’obligation d’opposer une contre-offensive nourrie d’une documentation de masse.

9) Nouvelles d’Arménie Magazine : Après avoir réussi à relever un tel défi, on a envie de quoi ?

Écrire sur un sujet aussi grave, pour lequel l’humour, l’ironie, les subtilités d’ordre littéraire sont interdits, équivalait à une gageure, mais aussi à parcourir pas à pas, fiche après fiche, les cercles d’un enfer sans perspective d’éclaircie. Pour autant, je ne voudrais pas passer pour l’homme d’un seul livre. Comme chacun ne le sait pas, j’en ai écrit d’autres dont les formes se situent aux antipodes de cet ouvrage de nature non littéraire. Pour exemple, doit être publié en Arménie, en cette même fin d’année, un recueil d’aphorismes intitulé : L’Esprit du corps féminin.

Mais pour répondre à votre question, je songe de plus en plus à transposer au théâtre certains éléments clés du génocide, en le présentant moins comme une tribune que comme un réquisitoire universel du genre « J’accuse » de Zola. Dans un format qui serait à la mesure de l’énormité génocidaire, où les morts eux-mêmes viendraient témoigner, où les héritiers du crime et les héritiers des victimes s’affronteraient à voix nue.
Je rappelle que j’ai déjà écrit deux pièces ayant le génocide pour sujet, publiées par la courageuse maison d’édition SIGEST : L’île de l’âme et La nuit du prêtre chanteur. Deux pièces traduites en arménien oriental et qui sont passées complètement inaperçues aussi bien en Arménie qu’en France.

Mais qu’importe. J’ai écrit les livres que je voulais, même si c’est pour mes petits-enfants.

Denis Donikian

Petite encyclopédie du génocide arménien, Éditions Paul Geuthner, 662 pages, prix public 75 euros.

2 décembre 2021

Petite encyclopédie du génocide arménien (1)

Filed under: GENOCIDE ARMENIEN — denisdonikian @ 6:10

Cette photo de mères arméniennes est dans le livre

à paraître le 15 décembre aux éditions Geuthner

Elle date de 1947 et se situe au fameux Kemp de Vienne.

Elle a été prise à la veille du départ de certaines familles

pour l’Arménie soviétique

Toutes ces femmes représentent une ville, un village de l’Arménie historique

qu’elles ont dû quitter pour cause de génocide.

*

544

Propulsé par WordPress.com.