Ecrittératures

14 décembre 2021

Mkrtich Matevosian n’est pas un éditeur… normal.

Filed under: PORTRAITS — denisdonikian @ 3:28

mm

Mkrtich Matevosian, PDG des éditions Actual Art.

(Photo : European Union Prize for Literature.)

Traduction en arménien : ICI : Մկրտիչ Մաթևոսյանը… նորմալ հրատարակիչ չէ

*

Longtemps, j’ai vécu avec la conviction que Mkrtich Matevosian, dit Mego, était éditeur. Cette croyance nous a valu disputes et malentendus. Je le regardais avec mes yeux et mon expérience d’auteur occidental alors qu’il s’ingéniait par petites touches à me faire comprendre que dans un pays qui n’était pas normal, un éditeur ne pouvait pas l’être non plus. Cela a commencé avec l’édition de ma traduction des Quatrains de Toumanian, en 2006, lorsque j’ai eu entre les mains des livres à couverture bleue et des livres à couverture rouge. Et comme, en occidental, je lui faisais part de ma surprise : « L’Arménie n’est pas un pays normal, comme tu le sais », me dit-il calmement.

Elle ne l’était pas, car elle venait de terminer une guerre et vivait dans l’attente d’une autre comme si celle-ci n’arriverait jamais. Dans ce genre de parenthèse entre guerre gagnée et guerre larvée, la culture était forcément sacrifiée sur l’autel de la survie. Personne n’avait la tête à lire tant chacun était obsédé par la satisfaction des besoins de première nécessité.

C’est dans cette galère où était embarqué le peuple arménien depuis son indépendance que ramait Mkrtich Matevosian pour sauver le livre, en silence, avec persévérance et modestie. Disons-le tout net, s’il y avait un roman à écrire qui mériterait le Prix Nobel, comme « Le vieil homme et la mer » d’Hemingway, ce serait l’histoire depuis 25 ans d’un Mego se battant seul en faisant des livres contre l’océan d’apathie culturelle qui envahit le monde arménien.

Seul. Oui, seul, dans son bureau-caverne de Khngo Apor, soufflant les vapeurs de ses Marlboro filtres comme pour mettre un mur de nuages entre lui et le monde.

Dans une société dominée par des requins plutôt qu’animée par ses intellectuels, où l’économie prédatrice laisse peu de place aux initiatives innovantes, monter une maison d’édition normale impliquait d’être un chef d’entreprise capable de compromissions, de magouilles, d’ aghperoutyoun. Sombres aptitudes auxquelles Mego est tout à fait étranger. Qu’il pardonne à ma naïveté si elle a mis si longtemps à le comprendre.

En fait, si Mego n’est pas un éditeur normal, c’est qu’il répugne à être chef d’entreprise. Et s’il n’a pas les capacités d’un chef d’entreprise, c’est qu’il n’aime pas les chiffres. En vérité, je vous le dis, si Mkrtich Matevosian n’a rien du comptable, c’est qu’il est forcément autre chose de mieux puisque les livres qu’il fait n’auraient pas à rougir sur l’étal d’une librairie occidentale.

Or, en fabriquant les livres que les autres écrivaient, Mego a réussi en 25 ans à sauver ce qui a toujours été sa vocation première. Cela saute aux yeux. Il suffit de tomber sur les couvertures de sa conception. Leur force discrète et leur finesse graphique constituent à elles seules un véritable manifeste esthétique. Et quand un auteur lui demande de se dépasser par des prouesses techniques, Mego fait des merveilles. Posez pêle-mêle sur une table des livres édités en Arménie, ceux de Mego se remarquent tout de suite par la modernité de leur facture.

De fait, si Mkrtich Matevosian n’est pas un éditeur, c’est qu’il revendique son statut d’artiste à part entière. S’il se défend d’être un éditeur normal, c’est qu’il est un artiste génial faisant des livres qui « ont de la gueule ». Conscient que sa tâche essentielle est de faire un beau livre comme un grand cuisinier fait une assiette qui appelle l’œil. Une fois qu’un livre est sorti de ses mains, que ce livre existe et que Mego parvient tant bien que mal à le faire savoir, l’artiste s’attelle à un autre. Et si la mise en circulation de son ouvrage lui échappe, c’est qu’il n’a pas le tempérament pour ça et que les infrastructures en Arménie autant que les mentalités se prêtent mal ou si peu à l’expansion de la culture par la diffusion des livres.

Pour ma part, comment ne pas lui être reconnaissant tant Mego a réussi à venir à bout de mes livres les plus difficiles à mettre en forme en tant qu’objets d’art. Je pense à Poteaubiographie, Chemin de Crète ou autres. L’ingéniosité dont il a fait preuve est indéniable à telle enseigne que ce genre « d’éditeur » inventif et perfectionniste en France est devenu de plus en plus rare.

Dès lors, après 25 ans de bons et loyaux services consacrés au livre en Arménie, quelle nouvelle voie devrait-il ouvrir ? Aucune ne me vient à l’esprit, tant les derniers événements tragiques que le pays a rencontrés a tourné la tête des citoyens vers des horizons qu’aucun livre ne pourrait adoucir ou éclairer. La culture dans un pays menacé de toutes parts n’est pas prioritaire. Même si elle doit continuer à exister dans les bas-fonds de la conscience et si des livres d’écrivains s’écriront encore et que Mego les fabriquera.

Mais tout livre fait son chemin tout seul. Il va là où personne ne soupçonnerait qu’il puisse aller. Il rencontre qui il veut, quand il le souhaite et où cela lui chante. Dès lors, le livre ne demande qu’à exister pour semer sa propre vie.

Car Dieu est grand et Mego est son éditeur.

Denis Donikian

*

Mkrtich Matevosyan est peintre et graphiste. Il est né en 1961 dans la ville de Gyumri, en Arménie. En 1995, il a fondé l’ONG Union culturelle Actual Art qui est principalement engagée dans l’activité d’édition. Actual Art publie des livres sur la littérature contemporaine, l’art, la philosophie, ainsi que des livres pour enfants. Mkrtich Matevosyan est également le co-fondateur-éditeur du magazine Actual Art. Il a 3 enfants

Voir aussi : 

https://www.euprizeliterature.eu/jury-members/armenia

*

Actual Art

Derian 42/1

Bibliothèque Nationale Khngo Apor

Erevan

Մկրտիչ Մաթևոսյանը… նորմալ հրատարակիչ չէ

Filed under: PORTRAITS — denisdonikian @ 3:27

 

mm

(Photo : European Union Prize for Literature.)

Երկար ժամանակ ես ապրել եմ այն համոզմամբ, որ Մկրտիչ Մաթևոսյանը՝ Մըգոն, հրատարակիչ է։ Այս հավատամքը մեզ վրա թանկ էր նստում՝ վեճեր, թյուրիմացություններ։ Ես նրան իմ աչքերով էի նայում՝ ելնելով արևմտյան հեղինակ լինելու իմ փորձից, մինչդեռ նա փոքրիկ քայլերով ինձ բերեց այն հասկացմանը, որ մի երկրում, որը նորմալ չէ, հրատարակիչը չի կարող լինել նորմալ։ Դա սկսվեց Թումանյանի Քառյակների իմ թարգմանության հրատարակումից, 2006թ.-ին, երբ ես իմ ձեռքերի մեջ վերցրի գրքեր՝ կապույտ կազմով և գրքեր՝ կարմիր կազմով։ Եվ, արևմտյան ոճով, ես նրան իմ զարմանքի մասին հայտնեցի: « Հայաստանը նորմալ երկիր չէ, ինչպես գիտես », – հանգիստ ասաց նա։  

Հայաստանը նորմալ չէր, քանի որ պատերազմը նոր էր ավարտվել, և երկիրն ապրում էր մեկ ուրիշ պատերազմի սպասման մեջ այնպես, կարծես թե այն երբեք չէր գալու։ Այս տեսակ՝ հաղթած և թաքնված պատերազմների միջև փակագծի մեջ մշակույթը միանշանակ զոհաբերված էր գոյատևման զոհասեղանի վրա։ Յուրաքանչյուրն այնքան մտահոգված էր առաջին անհրաժեշտության կարիքների բավարարմամբ, որ ոչ ոք գլուխ չուներ կարդալու։

Ահա այսպիսի մի թիանավ էր բարձրացել էր հայ ժողովուրդն իր անկախությունից ի վեր, և Մկրտիչ Մաթևոսյանը պետք է թիավարեր այն՝ գիրքը փրկելու համար, լռության մեջ, համառությամբ և համեստությամբ։ Պարզ ասված՝ եթե Նոբելյան մրցանակի արժանի մի վեպ գրվելիս լիներ, ինչպես Հեմինգուեյի « Ծերունին ու ծովը », դա կլիներ մի Մըգոյի 25-ամյա պատմություն, որ գրքեր սարքելով՝ միայնակ կռիվ է տալիս մշակութային ապաթիայի օվկիանոսի դեմ, որ գրավել է հայկական աշխարհը։

Միայնակ։ Այո, միայնակ՝ Խնկո Ապոր իր գրասենյակ-քարանձավում, փչելով իր ֆիլտրով Marlboro-յի քուլաները, կարծես թե իր և աշխարհի միջև մեգի վարագույր դնելու համար։

Մի հասարակության մեջ, որ մտավորականների կողմից վերակենդանանալու փոխարեն գազան գործարարների իշխանության տակ է հայտնվել, ուր գիշատիչ տնտեսությունը չնչին տեղ է թողնում նորարար նախաձեռնություններին, կառուցել նորմալ հրատարակչատուն նշանկում էր լինել ձեռնարկատեր, որ ընդունակ է խղճին դեմ գործարք անել, դիմել մեքենայությունների, ախպերության: Դրանք մութ հմտություններ են, որոնց Մըգոն միանգամայն օտար է: Թող նա ինձ ների իմ միամտության համար, որ սա հասկանալու համար ես այսքան երկար ժամանակի կարիք եմ ունեցել:

Ուրեմն, եթե Մըգոն նորմալ հրատարակիչ չէ, դա նրանից է, որ նա նողկում է ձեռնարկատեր լինելուց: Եվ եթե նա չունի ձեռնարկատիրոջ ընդունակություններ, դա նրանից է, որ նա թվեր չի սիրում : Իրականում, ասեմ ձեզ, եթե Մկրտիչ Մաթևոսյանը հաշվապահի գծեր չունի, ապա դա անկասկած շատ ավելի լավ է, քանի որ նրա պատրաստած գրքերը արևմտյան գրախանութների տաղավարներում երբեք չեն կարմրում:

Այսպես, պատրաստելով ուրիշների գրած գրքերը՝ Մըգոն 25 տարվա մեջ հաջողել է փրկել այն, ինչ միշտ եղել է իր առաջին կոչումը : Դա աչքի է զարնում : Բավական է պատահաբար տեսնել նրա ձևավորած շապիկները: Նրանց զուսպ ուժը և գրաֆիկական նրբությունը ինքնին իսկական գեղագիտական մանիֆեստ են : Եվ երբ հեղինակը նրան խնդրում է ավելի հեռուն գնալ իր տեխնիկական սխրանքներում, Մըգոն հրաշքներ է գործում : Փորձեք մի սեղանի վրա խառը լցնել Հայաստանում հրատարակված գրքեր, Մըգոյի գրքերը միանգամից իրենց նկատել կտան՝ իրենց ֆակտուրայի արդիականությամբ :

Հետևաբար, եթե Մկրտիչ Մաթևոսյանը հրատարակիչ չէ, ապա նա դրանով հաստատում է արտիստի իր լիարժեք կարգավիճակը : Եթե նա ինքն իրեն արգելում է լինել նորմալ հրատարակիչ, ապա դա նրանից է, որ ինքը հանճարեղ արտիստ է, որ պատրաստում է գրքեր, որոնք « խոսելու տեղ ունեն »: Նա գիտակցում է, որ իր հիմնական առաջադրանքը գեղեցիկ գիրք սարքելն է, ինչպես մեծ խոհարարն է ափսեն այնպես սարքում, որ աչք է շոյում: Հենց գիրքը նրա ձեռքերից դուրս է գալիս, գոյություն ստանում, իսկ Մըգոն որքան լավ, այնքան էլ վատ է դրա մասին իմաց տալիս, իսկույն արտիստը շղթայվում է մեկ այլ գրքով: Եվ եթե նա չի կարողանում իր գրքի շրջանառությունն ապահովել, ապա դա նրանից է, որ ինքը դրան համապատասխան խառնվածք չունի, իսկ Հայաստանի ենթակառուցվածքները և նաև հոգեկերտվածքը վատ կամ շատ քիչ են նպաստում մշակույթի ընդլայնմանը՝ գրքերի տարածման միջոցով :

Իմ մասով, ինչպե՞ս նրան երախտապարտ չլինել. Մըգոն կարողացել է գլուխ բերել իմ ամենադժվար գրքերը՝ դրանք ձևավորելով արվեստի գործերի պես : Կարող եմ նշել Ինքնակենսագրասյունը, Կրետեի ճանապարհը և այլն: Նրա ցուցաբերած հնարամտությունը անհերքելի է այն առումով, որ այս տեսակ նորարար և կատարելապաշտ « հրատարակիչներ » Ֆրանսիայում գնալով ավելի ու ավելի հազվագյուտ են դառնում:

Այժմ, Հայաստանում գրքին նվիրված լավ ու հավատարիմ ծառայությունների 25 տարիներից հետո, ինչպիսի՞ նոր ուղիներ նա պետք է բացի: Ոչինչ միտքս չի գալիս, քանի որ վերջին ողբերգական իրադարձությունները, որ երկիրը տեսավ, քաղաքացիների գլուխները շրջեցին դեպի այնպիսի հորիզոններ, որ ոչ մի գիրք չի կարող մեղմացնել կամ լուսավորել: Մշակույթն առաջնային չէ ամեն կողմից սպառնալիքի մեջ ապրող երկրում: Նույնիսկ եթե այն պետք է շարունակի գոյություն ունենալ գիտակցության խորքերում, և նույնիսկ եթե գրողների գրքերը կրկին գրվեն, և Մըգոն դրանք պատրաստի:

Սակայն ամեն գիրք իր ուղին միայնակ է հարթում: Նա գնում է այնտեղ, ուր ոչ ոք գլխի չէր ընկնի, որ կարող է գնալ: Նա հանդիպում է այն, ինչ ինքն է ուզում, այն ժամանակ, երբ ինքն է ցանկանում, և այնտեղ, ուր որ իրեն հաճելի է: Այդպիսով, գիրքը պահանջում է ընդամենը գոյություն ունենալ, որպեսզի կարողանա ցանել սեփական կյանքը:

 

Քանի որ Աստված մեծ է, իսկ Մըգոն՝ նրա հրատարակիչը:

Դընի Դոնիկյան

*

Ֆրանսերենից թարգմանությունը՝ Լիլիթ Մնացականյանի

Propulsé par WordPress.com.