Ecrittératures

18 avril 2020

Au nom de tous les miens, pardon Monsieur Erdogan ! (1)

Filed under: ARTICLES,GENOCIDE ARMENIEN,Uncategorized — denisdonikian @ 9:58

Piqûre de rappel

Affiché sur Yevrobatis.org le 15 avril 2005

 » Il appartient aux Arméniens de faire 
des excuses à la Turquie suite à leurs allégations erronées 
de génocide pendant la première guerre mondiale.  » 
a déclaré lundi 11 avril 2005, M. Recep Tayyip Erdogan, au cours de sa visite officielle en Norvège.
*
Ces enfants arméniens qu’on enterra vivants pas centaines remuent encore sous la terre autour de Diarbékir pour vous demander pardon. Ces déportés torturés par la soif que vos gendarmes attachaient face aux rivières ou promenaient le long des fleuves en leur défendant d’approcher ne sauraient faire moins eux aussi que d’implorer votre grâce. Au nom de ceux qui se sont jetés dans les flots pour s’y noyer en apaisant leur soif ou de ceux qu’on fit boire aux rivières souillées par des cadavres arméniens, je vous demande pardon.  » Pardon !  » auraient dit ces enfants arméniens, sans père ni mère, qu’on vendait pour deux médjidiés, soit 1,20 euro, sur les marchés d’Istanbul, capitale ottomane. Ces filles qu’on passait aux soldats vous demandent elles aussi pardon d’avoir été violées ou d’avoir peuplé les harems de vos pères. On aurait pu aussi exiger de Madame Terzibachian d’Erzeroum de vous demander pardon pour avoir témoigné au procès Tehlirian en racontant comment à Malatia les femmes virent leurs époux tués à coups de hache avant d’être poussés dans l’eau et comment leurs bourreaux vinrent choisir les plus belles, transperçant de leur baïonnette celles qui s’y refusaient. Mais Madame Terzibachian n’étant probablement plus de ce monde, je vous demande pardon à sa place d’avoir porté l’accusation contre le soldat qui trancha la tête de son propre frère sous les yeux de sa mère aussitôt foudroyée, et qui jeta son enfant pour la seule raison qu’elle le repoussait. Pardon de vous avoir offensé au nom des Arméniennes de Mardin dont on déshonora les cadavres encore frais. Les Arméniens qu’on jeta par centaines dans les gorges du lac de Goeljuk, non loin de Kharpout, selon ce que le consul américain nous en a rapporté, s’excusent par ma bouche d’avoir porté atteinte à votre honneur que leur mort accuse les Turcs de les avoir acculés dans une nasse avant de les égorger. Je vous fais grâce de ces restes humains qu’on dépouilla de tout, de leurs maisons, de leurs biens, de leurs vêtements, de leurs enfants, et ces enfants de leurs propres parents, de leur innocence, de leur virginité, de leur religion, de l’eau qu’on boit quand on a soif, du pain quand on a faim, de leur vie autant que de leur mort, de leur paysage familier et de la terre de leurs ancêtres… De tous ces gens me voici le porte-parole, ils parlent en moi, je les entends agoniser dans mon propre corps, pour vous demander pardon d’avoir existé, pardon d’avoir été trompés, turcisés, torturés, ferrés comme des chevaux, violés, égorgés, éviscérés, démembrés, dépecés, brûlés vifs, noyés en pleine mer, asphyxiés, pour tout dire déshumanisés… Car vous n’êtes en rien responsable des malheurs absolus que vos frères inhumains firent subir aux nôtres, frères humains trahis dans leur humanité. Non, l’histoire de vos pères n’est pas votre histoire. L’histoire de la Turquie ne naît pas sur ces champs de cadavres arméniens. Et pourquoi donc supporteriez-vous les péchés de vos pères ? Qui oserait vous faire croire que ces maisons désertées par les Arméniens ont été aussitôt habitées par les vôtres ? Que des villages entiers, vidés de leurs habitants naturels, ont été occupés par les vôtres, au nom d’une légitimité illégitime ? Que la ville de Bursa comptait 77 000 Arméniens durant la période ottomane, plus que deux au premier recensement ? Que les richesses de ces Arméniens pourchassés, déportés, anéantis aient nourri ces prédateurs qui furent d’une génération dont vous ne fûtes nullement engendré, Monsieur Erdogan. Il faut que les Arméniens s’excusent d’avoir été là où vous n’étiez pas encore. Qu’ils s’excusent d’avoir proclamé depuis 90 ans, d’une manière ou d’une autre, par des livres ou de vive voix, par leur mort sur les chemins du désert ou leur vie dispersée aux quatre coins du monde, que le génocide arménien est et sera toujours le fond noir de l’identité turque.

avril 2005

.

3 avril 2020

Bière, vodka et confinement (3)

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 3:08

 

«  Nous sommes en guerre » – blablabla – «  Nous sommes en guerre » – blablabla – «  Nous sommes en guerre » – blablabla – «  Nous sommes en guerre » – blablabla – «  Nous sommes en guerre »- blablabla – «  Nous sommes en guerre »…

A six reprises, le lundi 16 mars 2020 à 20 heures, le président directeur général de nos catastrophes a sonné l’heure de la mobilisation à l’occasion d’une pandémie planétaire contre un ennemi inédit, à savoir un virus.

En effet, quelle drôle de guerre ! Et quel drôle d’ennemi !

Une guerre où la mobilisation générale de la population française se résumera à ne pas bouger. Une guerre de l’immobilité. Pas une guerre du mouvement, mais une guerre du confinement.

Nous sommes en guerre, peuple de France, c’est pourquoi il faut impérativement rester chez vous !

(Impérativement, est un terme qu’une démocratie bonne utilise en temps de crise. A la rigueur on y ajoute «  sous peine de verbalisation ». Mais dans un pays non démocratique, le président de la catastrophe générale, comme celui des Philippines, Duterte, n’y va pas avec le dos de la cuillère. « Tuez les contrevenants ! » qu’il fait. Là-bas, sortir, c’est risquer de sortir de la vie.)

Une guerre sans tranchée donc, sans effusion de sang, mais une guerre de la toux et de l’asphyxie, une guerre du pire et de la peur.

Sauf que, s’il y a guerre, il faut bien qu’il y ait des soldats. Sinon à défaut de soldats, des mercenaires de la santé publique puisque la guerre relève de la contagion et que le front de cette guerre se trouve dans les hôpitaux.

Jamais vu ça. Une guerre qui a lieu dans les hôpitaux et dont les soldats sont des docteurs et un personnel soignant qui vont masqués et vêtus de pied en cap d’un uniforme fait de gaze antiparasitaire.

Drôle de guerre ! Mes agnelets confinés, retranchés dans les tranchées de vos appartements à siroter des séries sur Netflix ou du Kenji Mizoguchi sur Mobi.

Drôle de guerre !

Plutôt guerre drôlatique quand on sait que nos soldats de la santé publique vont au casse-pipe désarmés comme des poulets sans bec contre un renard aussi rusé qu’un virus à couronne.

Et quand la sauterelle philippine, grand ministre du président catastrophique, monte au créneau, il oublie que nos soldats n’ont pas d’armes.

Les masques manquent, les aérateurs manquent, les lits manquent, les médicaments manquent.

Et l’acte manque à la parole.

Ainsi donc on peut dire que certains contaminés sont morts de ce manque.

La guerre est déclarée, certes, mais le soldat est nu et le malade est tué.

A cause de ces manques, les malades sont triés. Les uns on les garde, les autres ont les abandonne à la mort.

On garde ceux qu’on croit qu’ils vivront et on abandonne ceux qu’on croit qu’ils mourront.

Mais ce n’est pas de gaieté de cœur qu’a lieu cet abandon. Les soldats ont du cœur et leur cœur se fend.

Et le président, en répétant six fois que « nous sommes en guerre » sera comptable un jour de ceux que ces manques auront voué à la mort.

Heureusement, les sardines confinées dans leur boîte que nous sommes savent reconnaître le dévouement sans pareil des soldats de la santé publique.

Je le sais dans ma chair car les hôpitaux de Paris n’ont jamais failli devant mes extrêmes détresses. Ni les médecins, ni les infirmiers et les infirmières quand j’étais sur le tarmac près à m’envoler vers le Grand Ciel au-delà du ciel.

Car c’est comme ça que la France est grande…

 

 

 

 

 

2 avril 2020

Bière, vodka et confinement (2)

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 4:01

20200402_173044

 

*

Ma ville est déserte. Les voitures et les arbres du parking ne bougent pas. Chacun dans son trou. Un vrai cimetière.

Le danger du confinement, c’est que chaque confiné, en raison des gênes que cela occasionne, ne pense pas au confinement des autres. Comme s’il était le seul à en souffrir. Et donc, cela accroît son égocentrisme, vu que tout confinement est centripétique et que tout confiné est tiraillé par des velléités centrifuges. C’est ce drame qu’il vit en balance entre obligation de rester chez soi et envie de sortir.

Seulement si le confinement crée une mauvaise habitude, c’est bien celle de ne penser qu’à soi en oubliant dans quelle souffrance peut se trouver un autre que soi. En d’autres termes, si tout confiné ne se soucie guère du confinement des autres, cette insouciance des autres est la preuve qu’il a déjà perdu son humanité.

C’est en faisant ce genre de réflexion selon laquelle la préservation de ma petite vie me rendait aveugle sur le confinement des autres que j’ai commencé à regarder autour de moi.

A commencer par mon chat Fuki. Voilà plus de trois ans qu’il vit confiné dans notre appartement avec ordre de ne pas sortir. A peine s’il est autorisé à jouir du balcon ou à regarder le parking par la fenêtre de la cuisine. Une fois, le filou a profité d’un moment d’inattention pour filer en douce dans les escaliers jusqu’à gagner l’étage du bas. Mais comme tout lui est devenu brusquement étrange, ses yeux sont devenus ronds de désespoir et de panique. «  Fuki ! Fuki ! Remonte, je lui ai fait. » Appel si efficace que son instinct de conservation s’est mis à vibrer, son cœur à battre et ses pattes à remonter la pente pour réintégrer l’appartement. «  Tu vois, lui ai-je dit, ton confinement t’assure le gîte et couvert et te met à l’abri du danger. Tu devrais chaque jour te rappeler ces mots de Pascal : “Tout le malheur des hommes vient d’une seule chose, qui est de ne pas savoir rester en repos, dans une chambre“. Tu n’es pas un homme, je le sais. Mais Pascal en parlant des hommes pensait aux chats, comme La Fontaine parlant des chats pensait aux hommes. ». Sa queue s’est mise à battre du panache en coups saccadés comme un métronome affecté d’arythmie et il a couru vers ses croquettes pour s’assurer qu’elles étaient bien là.

Un jour, regardant par la fenêtre de la cuisine par dessus l’épaule de Fuki, j’ai vu le vieux Monsieur Ho poussant son vélo pour rejoindre le haut de la ville où il cultivait un bout de jardin. Tiens, me dis-je, en voilà un qui fait fi de toute consigne et qui ne sait pas rester en repos dans sa chambre. Oui, mais la terre n’attend pas, m’aurait-il rétorqué. Les plantes pourraient se plaindre qu’on ne prenne pas soin d’elles et se laisser mourir, confinement ou pas. Qu’est-ce qu’un homme, dans le fond, me dis-je, sinon un être confiné dans les quatre murs de ses habitudes ? Des pensées toujours les mêmes obéissant à aux mécanismes de l’obsession. Et n’est-ce pas la fréquentation des hommes qui pourrait le distraire de ses mille et un confinements physique ou psychologique. Non, le plus grand malheur des hommes est de rester confiné dans une infirmité, qu’elle soit physique ou psychologique. Pourtant on a vu de grands malades capables de s’évader par l’esprit jusqu’à tracer des voies jusqu’au fin fond de l’univers, comme Stephen Hawking. Alors ?

Poussant plus loin mon enquête avec le seul outil de mon humanité, je me suis dit qu’il devait bien exister des personnes pour qui le confinement était impossible. Dans ce cas particulier, le Président de l’ordinaire et du général, en évoquant cette obligation sanitaire, aurait adressé comme une injure à ceux qui n’avaient qu’un mur contre lequel se confiner, un mur pour leur tenir le dos, un mur qui ne les abritait ni du froid, ni de la pluie, ni d’un quelconque virus. Or ce cas extrême semblait avoir échappé aux soucis du Président. Je dirais à son souci d’humanité. Voulant préserver le maximum de gens de la contagion, il négligea violemment les autres, ceux qui restaient en dehors d’une société tenue par la peur. Or, de quoi peut avoir peur un sans-abri étant donné qu’il vit en permanence dans le confinement de sa précarité ? Ce confinement là, c’est le regard des autres qui le fabrique. C’est l’égocentrisme de ceux qui se sont confinés dans leur embourgeoisement par le mimétisme des singes dévoués et soumis à la domination d’une économie esclavagiste… Holà, me dis-je, comme tu y vas, petit confiné de la parole !

C’est alors que Fuki est venu sur ma table pour me signifier que je manquerais d’humanité si je ne lui ouvrais pas la fenêtre.

L’école était aussi déserte que le parking. Comme si la mort avait frappé les enfants. Au cimetière, me dis-je, il n’y a pas plus confinés que les défunts. Et pourtant on n’entend aucun d’eux se plaindre ou gémir en raison de leur confinement. Les cimetières sont les hauts lieux du confinement où chaque mort reste à distance de l’autre. Un confinement définitif sans espoir de déconfinement. A moins que… A moins que mourir ouvre finalement sur un déconfinement lumineux ? Toujours est-il que, à preuve du contraire, dans un cimetière, les morts sont confinés à vie alors que les vivants sont confinés dans leur vie. Entre une naissance improbable et une mort improbable, la vie évolue dans le confinement.

C’est ainsi que les hommes vivent. Ainsi que les chats, les jardiniers et les Présidents…

1 avril 2020

Bière, vodka et confinement (1)

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 3:49

 

Unknown2Unknown

 

Longtemps dans mon imaginaire de poète alcoolique, le coronavirus, puisqu’il faut l’appeler par son nom, avait l’image d’un cocktail chinois composé de la bière Corona et de la vodka Virus. Quand j’ai proposé à ma femme de l’essayer pour voir, elle m’a tendu un verre d’eau.

Et puis, c’est en regardant la télévision que ma petite tête a commencé à faire son enquête. Tiens, mais pourquoi les journalistes nous abreuvent-ils de cette boisson jusqu’à plus soif à longueur de journal, me suis-je demandé ? C’est qu’ils doivent se pinter en douce dans les coulisses du vingt heures, les salauds ! Et, je dis bien et, qu’ils espèrent que le fabricant chinois de ce cocktail leur fera cadeau de quelques bouteilles pour la bonne cause. Pour cause de publicité gratuite, je veux dire.

Moi qui ne suis pas très grand, je suis quand même tombé de haut quand ma femme m’a annoncé qu’il s’agissait d’un virus. « Un virus, un vrai, un virus à ne pas laisser un chien coucher dehors, a fortiori un homme surtout quand il a du ventre, de l’âge et une immunité en berne. – Mais c’est moi, ça, lui ai-je rétorqué ? – Et donc faudrait pas sortir si tu veux encore te taper la cloche. – Si je comprends bien, lui ai-je fait, on va vivre l’un sur l’autre pendant des jours et des jours dans le même appartement ? – Oui, on appelle ça le confinement, qu’elle me rétorque d’un air aussi docte qu’une poule qui a appris à chanter comme un merle moqueur. – Je te préviens, si tu cherches à me faire monter aux rideaux, j’irai me plaindre à la boulangère pour me contaminer par la bouche ! – A ta guise, qu’elle me fait. Tu peux même lui faire le coup de la saucisse en sandwich entre ses miches, ça mange pas de pain. Ce n’est pas moi qui t’en empêcherais. »

Or, dans ma petite tête, j’ai fini par comprendre que le problème avec ce virus, c’est qu’il ne se montrait pas. La bière Corona, je sais bien où la trouver. La vodka Virus, aussi. Mais le coronavirus, non. Il passe même inaperçu à la télé. Les journalistes en parlent comme s’il jouait au fantôme. Mais l’homme a toujours eu tendance à ne croire que ce qu’il voyait. Et voilà que maintenant, on l’oblige à croire à l’existence d’une chose qu’il ne voit pas. A opérer une véritable révolution du regard. Et ainsi à pouvoir se cacher aux yeux d’un petit monstre qui se cache mieux que lui. Car ce virus a l’art de se planquer et d’agir dans l’ombre. Il vous entre par les narines aussi facilement que l’air que vous respirez. Ensuite il prend vos poumons pour une pouponnière. En trois jours vous êtes envahi. En quatre vous êtes mort. Même l’alcool ne parvient pas à les génocider, ces cafards, c’est dire ! Pourtant je les inonderais bien d’un cocktail Corona-Virus. Mais ma femme qui sait tout, plus qu’un virologue marseillais, me dit que les médecins ne boivent pas d’alcool pour s’en prémunir. Sinon ça se saurait. Peut-être, peut-être, en tout cas on ne voit pas d’alcooliques dans les hôpitaux. C’est bien qu’ils sont mieux immunisés que le reste de la population, non ?

Ainsi donc, chacun bavasse sur quelque chose qu’il ne voit pas. Pire : tout le monde a peur de cette armée de virus à couronne.

Dès lors, dans la ligne de front des hôpitaux, la guerre est déclarée contre l’invisible. D’habitude on savait où se cachait l’ennemi. On pouvait le voir à la jumelle ou en lançant des drones au-dessus de sa tête. Mais là, l’ennemi rôde autour de vous avant de vous ronger vos intimités. Au moins si on le voyait, on pourrait le piquer avec un cure-dent ! Mais Dieu, dans son immense sagesse, n’aura pas donné à l’homme des yeux assez puissants pour le voir. Voir , je veux dire, ce qui s’appelle voir. Voir ! Le voir arriver avant qu’il ne vous touche et vous envoie chez l’incinérateur après vous avoir noyé dans les souffrances de l’asphyxie.

Quel corps à corps, mes amis ! Je vous dis pas. Le corps à corps du visible contre l’invisible, du vivant contre la mort.

Le visible, ce sont des villes entières totalement rendues à l’air pur et aux oiseaux. Pas un homme dans les rues, même pas pour promener son chien. Les Champs Élysées comme une table de billard et les boules terrées dans leurs trous. Du jamais vu sous nos latitudes. Le premier qui montre son bout du nez, on le flingue d’une amende de 135 euros. Et il n’y a pas de tarif étudiant, ni de réduction pour les séniors. On ne peut même pas se ravitailler au-delà d’un kilomètre autour de chez soi. Heureusement, j’ai calculé que la boulangère qui me donne ses miches et le LIDL qui me vend de la Corona et du Virus sont dans ma zone de transit. Je plains ceux qui vivent en Ardèche ou dans le désert du Kaklamakan. Ils vont devoir bouffer des châtaignes ou marcher longtemps sous le soleil avant de trouver un surpermarché, avec une prime de 135 euros pour avoir dépassé les limites autorisées, comme il se doit.

21 mars 2020

HEIL !

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 4:30

J’arrive au PARADIS. Je vois Sœur Teresa, Sœur Emmanuelle, le Pape Jean XXII. Normal je me dis. On est au PARADIS.

Or, en me promenant, qu’est-ce que je vois sur la plus haute branche d’un arbre ? Une moustache, une frange de cheveux sur le front. Ça me fait penser à Charlie Chaplin. Là aussi, je me dis que c’est normal, après tout. Dieu est grand.

Je me rapproche, j’arrive sous l’arbre. Je reste figé.

Hitler !

A ce moment-là, une crotte me tombe sur le front ! Une crotte hitlérienne vert nazi. «  Putain de boche ! » que je lui crie à Hitler.

Hitler…

Le type qui aime les cimes. Monsieur Cent millions de morts, au PARADIS comme moi.

Je cours voir Dieu. «  T’es fou ou quoi ? Hitler ici ? Avec Sœur Teresa, Sœur Emmanuelle, le Pape Jean XXII et moi-même ? Je ne comprends pas. Le monde était absurde, d’accord. Mais le PARADIS ! Tout de même ? Tu es sans limites, alors que là … Je veux retourner chez les hommes, même s’ils sont confinés. Je ne resterai pas une minute de plus. Rends-moi à mon humanité ! »

Dieu ne dit rien. Mais je sens qu’il accepte. Je dégage.

Je me réveille sur une table d’opération. Le chirurgien dit : « Ouf !  Il est revenu à lui. Continuez l’oxygène ».

Ah, je me dis, voilà des hommes qui aiment les hommes.

Et Dieu qui pense en moi ne dit toujours rien. D’ailleurs, il ne m’aura jamais répondu sur cette histoire. Sans doute est-ce à moi de trouver la réponse ?

Sans doute …

24 novembre 2019

COMMENT J’AI RENCONTRÉ le FALSTAFF de TIFLIS

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 4:39

Photo Jean-Luc Schloeder copyright

 

( Introduction à une réédition des Chevaux Paradjanov, à paraître en édition bilingue, en 2020, chez Actual Art)

Avant ma rencontre

La première fois que le nom de Paradjanov est parvenu à mes oreilles, c’était en 1969. J’étais alors étudiant à Erevan en année préparatoire, ou nakhapatrastakan, dans une classe réservée aux étudiants arméniens de l’étranger. L’Arménie accordait alors des bourses pour tous ces jeunes de la diaspora qui désiraient faire des études au pays. De sorte que je fus le premier étudiant venu de France où j’avais terminé un premier cycle d’études universitaires. Je revois encore notre professeure de russe entrer en classe, dans un état d’excitation inhabituelle. Incapable de retenir son prurit mental, elle se lâche : la veille, elle a vu en avant-première le film d’un génie. Ce film, c’était « Nran Gouyne ». Peu de temps après, ce fut mon tour de le visionner dans une salle de la capitale, probablement dans sa version originale, celle que Youtkevitch allait modifier. J’étais avec mon cousin. Nous avons alors assisté à une véritable contagion : les spectateurs décrochaient un par un et quittaient la salle. A telle enseigne qu’on se sentait un peu idiot de rester. C’était tellement nouveau, que nous n’étions pas mûrs pour une telle œuvre.

Par la suite, à Kiev, où j’étais enseignant en 1972 et 1973, une coopérante française, travaillant à l’université, nous annonça que Paradjanov serait présent à une soirée à laquelle nous étions invités. Malheureusement, cette soirée n’a pas eu lieu. Mais un soir, une collègue française de l’Institut pédagogique nous conduisit dans une salle périphérique de Kiev pour voir Les Chevaux de feu. Par la suite, il se trouva que cette collègue, mariée à un Ukrainien, devait fournir des mouchoirs et du papier à dessin à Paradjanov par l’intermédiaire de son beau-frère qui était dans la même prison que lui. (Paradjanov y avait été arrêté le 17 décembre 1973 tandis que son procès aura lieu le 25 avril 1974). C’est l’un de ces mouchoirs, dessinés de la main même de Paradjanov que nous présentons dans ce livre.


                                                                                         Paradjanov roi, de D. Donikian

Le déclenchement de la campagne en France en faveur de Paradjanov vint avec une note du « Nouvel Observateur » le 12 juillet 1975. Cette campagne s’est amplifiée lors du Festival de Cannes en 1976 par un appel urgent aux cinéastes du monde entier pour demander la libération de Paradjanov. Le soutien de la communauté arménienne de France se concrétisa aussitôt par la création du Collectif Paradjanov qui avait son siège à Marseille, plus précisément dans les bureaux des éditions Parenthèses dont le directeur était Varoujan Arzoumanian. En rapport direct avec Varoujan, je mène campagne dans ma région. J’eus alors l’occasion d’alerter par téléphone Yves Montand qui me conseilla de m’adresser à Jack Lang. C’est dans ce climat que je commence à écrire Les Chevaux Paradjanov. A ce moment-là, plusieurs interventions de haut niveau, dont celles de Jean-Louis Bory, Louis Aragon et Lili Brik, permirent à Paradjanov d’être libéré, soit le 30 décembre 1977.

De mon côté, la part poétique des Chevaux Paradjanov étant terminée, je commençai à songer à une publication à compte d’auteur. Varoujan Arzoumanian me propose une couverture que je trouve magnifique. Or, à ce moment-là, en janvier 1980 paraît dans le Monde Dimanche le compte-rendu d’une rencontre de Paradjanov avec deux jeunes Arméniens de France. Paradjanov y fait part de son activité de peintre tandis qu’il est interdit de travail comme cinéaste. Brusquement me vient l’idée de rencontrer Paradjanov à Tbilissi, chez lui, malgré le risque d’être repéré par tous ceux qui avaient en charge de le surveiller. En avril, je pars pour Erevan comme accompagnateur au profit de l’agence Sevan Voyage. A Erevan, je fais une demande de visa de deux jours pour Tbilissi, sous prétexte que mon agence de tourisme m’avait chargé de faire un travail exploratoire. On me donne ce visa et je me trouve, le 12 avril, à Tbilissi, rue Koté Meskhi où vit Paradjanov.

Au fond d’une ruelle montante, se dressait une maison typique des lieux, avec un escalier de bois et un balcon qui courait le long du premier étage. Dans la cour du rez-de-chaussée, se trouve un bassin aux faïences fatiguées, avec une vasque d’où devait jaillir une eau également fatiguée.  Juste derrière, se trouve un cagibi très étroit. J’apprendrai plus tard que c’était là que dormait Paradjanov, comme un lapin.

 

Pendant la rencontre

Le cinéaste m’apparaît pour la première fois en compagnie de deux militantes françaises, l’une membre d’Amnesty International et l’autre du Comité des mathématiciens pour la libération de Leonid Pliouchtch. Puis il disparaît avec les deux jeunes femmes dans les ruelles du vieux Tbilissi, me laissant seul avec son neveu. Pour moi, comme la première fois à Kiev, la rencontre commence par une non-rencontre. Même si Paradjanov m’assure qu’il sera bientôt de retour. Au lieu de perdre mon temps, j’en profite pour filmer l’intérieur de l’appartement de sa sœur qu’il a transformée en musée Paradjanov avant la lettre. On trouve sur les murs des collages, des lettres dont celle de Fellini, des photos de ses parents… Une sorte de bric-à-brac qui montre la lutte du cinéaste contre le désœuvrement où les autorités l’ont plongé après sa sortie de prison. Sachant que Paradjanov ne reviendrait pas de sitôt, son neveu quitte les lieux. De retour, Paradjanov, étonné par ma patience, me retrouve chez lui sur son balcon. Nous commencerons un bout de conversation avant que je prenne la décision de revenir le lendemain.

Cette fois Paradjanov est disponible. Notre conversation se déroule en arménien. Contrairement à ses habitudes Paradjanov parlait avec aisance en arménien oriental, auquel, moi qui venais de l’arménien occidental, je m’étais familiarisé après mon année et demie d’études à Erevan. S’est joint à nous Jean-Luc Schloeder venu seul mais avec la protection d’Amnesty International. Jean-Luc sera resté quatre jours auprès de Paradjanov, soit deux jours de plus que moi. Et il en profite pour prendre des photos de nous, dont une sur le balcon avec pour fond la composition d’un couple du Zanguézour. Et puis, Paradjanov s’empare de ma caméra et commence à filmer son lieu de vie. Il sait qu’il n’y a pas mieux qu’un film pour écrire un destin. Il m’offre ensuite de le filmer et fait le fou dans l’escalier de bois en manipulant un parapluie. Ce qui frappe, c’est la vivacité esthétique de son esprit, sa boulimie créatrice, son incessante envie de créer des choses. Ainsi, à peine a-t-il reçu une carte postale de l’étranger qu’il commence à la brûler sur les côtés pour en faire un objet Paradjanov. Pour Jean-Luc, il ouvre les tiroirs de sa commode, prêt à lui offrir une de ces vieilleries d’église qu’il a toujours collectionnées. Mais c’est comme s’il négociait un service, celui de faire passer un film à l’occident. Jean-Luc, visiblement mal à l’aise, va protester, estimant que ce serait dangereux tant pour lui que pour le film.

L’heure étant venue de déjeuner, nous faisons un détour sur la tombe de Sayat Nova avant de rejoindre le centre-ville. Un moment émouvant, surtout pour lui, qui voue un culte esthétique au passé arménien.

Dans la stolovaïa où nous déjeunons, Paradjanov fait encore preuve de boulimie. On dirait qu’il tient à rattraper ses années de privation où tout avait un goût de mort et de désespoir. Ce jour-là, si mes souvenirs sont bons, il nous révélera qu’il était diabétique. Mais l’homme n’en aura cure et je sais que j’ai éprouvé une sorte de désolation à le voir malmener son corps sans retenue.

Déambulant dans les rues du centre-ville, il cherchera à nous surprendre en nous conduisant sous les fenêtres de Gaïané Khachaturian, femme-peintre. Derrière une fenêtre grande ouverte pour travailler en pleine lumière, Gaïané est tournée vers sa toile quand Paradjanov l’interpelle depuis le trottoir d’en face. Une conversation joyeuse se déroule entre les deux artistes. Jean-Luc en profite pour prendre une photo, regrettant qu’il n’ait plus de pellicule couleur.

Dans la ville, Paradjanov fait le pitre. Il avise un vieil homme, cherchant à vendre des chaussures. Paradjanov s’en empare et se pointe dans l’entrée d’un supermarché pour le proposer aux clients. Riant et généreux comme ce Falstaff dont Orson Welles dira : « Pour moi, c’est l’un des seuls personnages de toute la littérature dramatique qui soit fondamentalement bon. Sa bonté est essentielle, comme le pain, comme le vin. Il resplendit d’amour et il demande si peu qu’en fin de compte il ne reçoit rien du tout. » Paradjanov joue comme si pour lui tout était cinéma, transformant le réel en images de film sous l’œil omniprésent d’une caméra fantôme.

Ensuite, il m’a fallu reprendre l’avion. De retour à Erevan, mon cousin m’attendait dans l’angoisse, sachant que j’avais pris de gros risques. Pour moi, j’avais accompli ma mission. J’avais mon interview, des photos et un film.

 

Après la rencontre

De retour en France, je m’attelle à reproduire l’entretien qui paraîtra dans le Journal  Quotidien Rhône-Alpes (numéro 1025 du mercredi 21 mai 1980 sous la signature de R.D.). Comme prévu, cet entretien figurera à la fin du poème Les Chevaux Paradjanov. Un graphiste de l’institut où je travaille fabrique le livre à mes frais, à 100 exemplaires. Livre de ferveur, bouée de sauvetage au bénéfice d’un grand artiste menacé d’extinction, Les Chevaux Paradjanov  aura  probablement été évoqué ici ou là dans des cercles fermés et même acheté par des curieux pour qui importait que le cinéaste continue d’exercer son métier. Aujourd’hui encore, si j’en tire une satisfaction personnelle, c’est d’avoir transpiré pendant deux ans pour l’écrire et d’avoir risqué gros pendant deux jours à Tbilissi pour rencontrer le personnage qui devait tant me servir comme modèle par la suite. Souvent, il m’arrive encore de me dire que ma petite vie aura contribué à sauver une autre vie, celle d’un homme qu’il fallait tirer de l’enfer pour le rendre à l’humanité.

Toujours est-il que le prolifique Paradjanov aura sur le moment fécondé mon esprit, puisque ma rencontre suscitera un film, des nouvelles, des poèmes, des dessins…

Paradjanov s’éteindra 10 ans plus tard à Erevan, terrassé par un cancer. Une dernière fois, il sera passé par la France pour se soigner. Un passage de la dernière chance. Les Arméniens vont lui réserver des funérailles populaires comme s’ils découvraient qu’ils avaient mis au monde un enfant de génie. Un musée à Erevan, tenu par Zaven Sargsyan, lui sera consacré qui concentre tout ce qu’on avait de lui et sur lui.  Je devais m’y rendre après sa mort et montrer au directeur la photo d’un mouchoir dessiné par le maître et qui restera dans un cadre accroché au-dessus de mon bureau, comme si je comptais ainsi travailler sous son ombre tutélaire et la bénédiction de son énergie créatrice.

Pourtant, la figure de Paradjanov va rester en sommeil dans mon esprit durant de longues années, celles que me prendront mes occupations ordinaires. Mais l’esprit de Tbilissi va resurgir un jour, sans crier gare, sur la presqu’île de Giens, face à la mer, non loin de la pierre tombale de Saint-John Perse. Ce jour-là, j’ai vu monter comme une germination, celle de l’empreinte laissée en moi par le Paradjanov d’avril 1980. Pour la première fois, j’ose, mes craintes me quittent, la veine plasticienne de mon adolescence reprend brusquement du service, je dessine… Homme sans école, je bricole, je colle, je m’en remets aux couleurs pour me lancer dans une nouvelle voie. Sans chercher à faire de l’art, mais dans le seul but de chercher et de faire. Comme le fit Paradjanov avec sa carte postale. Et je m’émerveille en toute naïveté d’avoir franchi un cap. Probablement je devais à Paradjanov de m’être aventuré dans le collage (que j’appellerai bris-collage), la peinture sans pinceau, la sculpture à colle,  en utilisant des matériaux inédits et que lui ne connaissait pas. Jusqu’au jour où mes œuvres vont occuper la moitié de notre salon et où se fera sentir la nécessité de trouver un lieu pour donner libre cours aux eaux souterraines qui dormaient en moi. Ce lieu, une fois trouvé, un atelier de 140 m2, mes délires ne vont plus arrêter. Mais je me devais de très vite quitter les rives du maître pour pénétrer sur de nouveaux sentiers en associant écriture et arts plastiques dans une même œuvre. Ainsi sont nés : Sismographies, Fragments de figures apatrides, Un Nôtre Pays, Poteaubiographie, Un cercle d’histoire. Sans compter les installations à L’INSA de Lyon et à Morsang-sur-Orge où je mêlais musique, écriture et arts plastiques.

 

Les Chevaux Paradjanov

Coup sur coup, mes Chevaux vont sortir de leurs limbes sous la forme de deux traductions, l’une, en 2018, en espagnol par Ana Arzoumanian et Cristina Bourette (Ed. Leviatan, Buenos Aires), l’autre, en arménien, par Lilit Mnasatkanyan, prévu, au moment où j’écris, pour une parution à Erevan, chez Actual Art en 2020.

Étrange chose que la lecture de ce texte, quarante ans plus tard. Au fur et à mesure, m’accompagne le sentiment qu’il aurait été écrit par un autre. D’autant qu’aujourd’hui ma tendance est d’aller vers l’aphorisme minimaliste, le texte court, la retenue… Les chevaux Paradjanov est dans un style qui m’est devenu étranger et inaccessible.

Mais  je pense savoir pourquoi.

Au moment où j’écris Les chevaux Paradjanov, je suis imprégné par deux influences majeures : celle de Saint-John Perse et celle de Soljenitsyne. Mais aussi, plus sournoise, celle des tableaux mobiles-immobiles de Couleur de la Grenade (Nran Gouyne). Saint-John Perse pour ses fulgurances amples et précieuses. Soljenitsyne pour son combat contre le mensonge soviétique. Ainsi se dessine la figure de mon Paradjanov, un homme dont la fertilité artistique  souffre d’être encagée par l’idéologie délétère de son temps. Nul doute que Paradjanov n’ait éprouvé de ces bouffées d’une conscience aliénée telles que j’ai essayé de les formuler dans mon poème. Mon Paradjanov devient le porte-parole d’une humanité décérébrée, prise dans les fers de l’orthodoxie communiste. Sa parole sombre, issue des enfers de l’aliénation mentale et physique, vibre sous les poussées de son esprit.

Pour autant, le vrai Paradjanov ne saurait s’être constitué sous les tribulations d’une quelconque dissidence. Paradjanov l’a toujours déclaré. Tout en paraissant éloigné de la dissidence, Paradjanov se présente  seulement un artiste interdit de création, en l’occurrence un cinéaste en manque de caméra. C’est cette terrible frustration qui transparait de notre conversation dans le sens où les projets qui se bousculaient dans sa tête se heurtaient tous à l’impossibilité de les réaliser. Cette contrariété allait jusqu’à provoquer chez lui une impression de mort permanente, même si, comme pis aller, il donnait vie à sa créativité  par les collages et les dessins. Mais ni les collage ni les dessins ne pouvaient combler son  besoin de caméra. Et Dieu sait si cet empêchement qui le rendait malheureux et dans lequel l’avaient plongé ses bourreaux ne fut pas à l’origine de son cancer.

Il reste que mes Chevaux vont devoir affronter les paradoxes que rencontre toute lecture d’un texte fiévreusement poétique. Le mien ne s’interdisant aucun dérèglement, aucune dérive, aucune limite, sauf à se soumettre aux impératifs du langage et de sa grammaire. De fait, lire les délires de ce poème, comme n’importe quelle poésie qui jouerait sur la subversion des clichés et des images, conduit à l’attaquer de deux manières possibles, si antagonistes que le lecteur soit en sortira perturbé en raison des associations de mots qui échappent aux logiques ordinaires, soit il opérera une entrée coextensive aux métaphores qui débordent de tous côtés. En effet, l’esprit rationaliste sera forcément rebuté par les audaces qui émaillent le texte de part en part. Or, qu’est-ce que la poésie sinon une pratique audacieuse du langage ? Dès lors, il importe de pénétrer dans la chair du texte jusqu’à s’en pénétrer. « Enivrez-vous ! » disait Baudelaire. Enivrez-vous de la fougue sauvage qui traverse la langue ! Poussez jusqu’à vous fondre dans l’innocence et la virginité d’une imagination en état de bouillonnement ! Mais tant que le lecteur restera confiné à l’intérieur de son orthodoxie cartésienne, tant que s’établira entre lui et les mots une distance, une crainte, une méfiance, il aura du mal à apprécier un poème qui vise à être une fête de l’esprit par une défaite de la raison. C’est que la poésie se situe au-delà de toute poésie. Elle n’est pas dans les mots seuls, mais dans les espaces entre eux qui constituent autant d’échappées vers des vérités inconnues.

Curieusement, chaque fragment des Chevaux me donne l’impression d’avoir été construit comme les tableaux filmiques de Paradjanov où une image figée se déconstruit et se reconstruit elle-même par l’introduction du mouvement. Mais le mouvement chez Paradjanov relève du frémissement des lignes. Rien à voir avec le scénario classique qui mime l’activité humaine. Les scènes à la Paradjanov sont des morceaux de vie épurés, sinon esthétisés à l’extrême. Au point qu’on peut se demander si Paradjanov savait écrire un scénario tant il s’en éloigne pour explorer une voie qui n’aura jamais été osée dans toute l’histoire du cinéma. On peut dès lors se demander si la censure n’a pas joué le même rôle que joue la contrainte voulue et recherchée comme chez les tenants de l’OuLiPo. D’ailleurs, qu’est-ce qu’une contrainte, sinon une censure qu’on décide de s’appliquer ? Paradjanov, en rusé petit Arménien, a su faire de la censure soviétique qu’on lui imposait un avantage. Nous dirons même qu’il a élevé la censure au rang d’art à part entière.

Quelle contrainte l’auteur des Chevaux Paradjanov s’est-il imposée, me demanderez-vous ? En toute apparence, le vers libre avance tandis que l’auteur place ses mots sur la portée en respectant cette petite musique intérieure qui le guide. Durant deux années, j’aurai vécu dans la démesure que m’inspirait mon sujet. Mais la démesure ici est contenue par la conscience d’une tonalité à restituer. C’est cette tonalité, empreinte de solennité et d’extravagance, qui m’a tenu en haleine pendant mon travail.

Je me réjouis qu’une traductrice comme Lilit Mnatsatkanyan soit entrée dans le texte avec autant d’aptitude et d’empathie. La version arménienne des Chevaux Paradjanov produit en moi une résonance particulière qui semble donner voix à Paradjanov, que ce soit le vrai Paradjanov ou le Paradjanov fictif. Toujours est-il que tous ces travaux autour de lui restent l’objet d’une ferveur qui contribue à le rendre vivant.

Denis Donikian, Novembre 2019.

Photo de Jean-Luc Schloeder, copyright

23 octobre 2019

Ցավդ տանեմ

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 9:14

3145412560_1_2_NNSC2qjr

1 Լինում է, չի լինում, հեղափոխություն է լինում

Հոկտեմբեր ամսվա Nouvelles d’Arménie magazine կայքում Ֆիլիպ Րաֆֆի Գալֆայանի քննադատական հոդվածին ինչ ավելացնել, քանի որ դժվար կլինի չկիսել որոշ փաստեր, որ ներկայացրել է։ Հետևությունն ապացույցներ ունի և այն հիմնվում է փաստերի վրա, որ դժբախտաբար, չի խոսում Հայաստանի Վարչապետի օգտին։ Իրավաբան չլինելով՝ մենք չենք թափանցի Իրավաբանության գաղտնարանները, թե ինչպես են մարտնչում և նախատվում ներկայումս Հայաստանում։ Այնուամենայնիվ, սխալմունքները, եթե չասենք՝ այս ու այնտեղ արձանագրված անկատարությունները, մեզ չեն մղում դատապարտել նոր վարչակարգն այն չափով, թե հայոց հարցն առավել արժանի է ընդունել իր ամբողջականության մեջ, քան իրավաբանորեն՝ ճշգրիտ կերպով, հաշվի առնելով երկրի քաղաքական կոնտեքստը, իր տնտեսական հրամայականները, իր մտայնությունները, որ իշխում են այնտեղ․ երեք տասնամյակի տառապանքների և ստորացումների ենթարկված լինելով՝ արդարության և երջանկության ծարավի մի ժողովրդի կողմից, չհիշատակելով խորհրդայնացման 70 տարիները կամ այն փաստը, որ Հայաստանը մնում է փոքր երկիր բնակչության թվաքանակի առումով, որ կարող էր ամեն վայրկյան պայթել քողարկված շնչասպառ պատերազմի մեջ, երեսուն տարուց ավելի, համարյա պաշարված՝ ժառանգաբար հասած մի թշնամուց, արևմտյան մասում։ Այդ դժվարին և սերտորեն շերտադասված բաղադրիչները պետք է հաշվի առնի յուրաքանչյուր ոք, ով կփորձի վերլուծել Հայաստանի Վարչապետի որոշումները, առաջընթացները և սխալները։

(Իհարկե, Իրավունքը պահպանել մի ժողովրդավարական երկրի համար, հիմնում է գետնախարիսխը, որի վրա կարող է կառուցել արդար և բարգավաճ հասարակություն։ Եվ պարոն Գալֆայանը իրավացի կլիներ մտածել, որ ներկայիս Հայաստանը, ըստ այս միակ իրավաբանական հեռանկարի, եթե քաղաքանության պատասխանատու անձինք, սկսած Վարչապետից, որ վերաբերում է նրանց, բռնազբոսիկ կերպով հաշվի առնեին տեսականու համար ավելի ծավալուն պարտավորություններ։ Ամուլսարի ոսկու հանքի դեպքը բավական է ցույց տալու համար, այնքանով, որ կենտրոնացնում է հակասական շահերի մի մեծ քանակություն, որ կաթվածահար են անում ամեն տեսակի որոշում։ Բնապաշտպանները չեն ուզում հաշվի առնել դա, ինչպես նաև մերձակա շրջանների գյուղացիները, որ հունիսի 23- ից փակում են ճանապարհները։ Ինչ վերաբերում է Լիդիանի կազմակերպությանը, նա պնդում է, որ կօգտագործի մի տեխնոլոգիա, որը չի վնասի տեղային էկոհամակարգին։ Առանց խոսելու մարդու իրավունքների Միջազգային Ֆեդերացիայի մասին, որ հետաքննություն է վարել հենց տեղում, աջակցելու հանքի ընդդիմադիրներին։ Ի՞նչ ասել 1400 անձանց մասին, որ ընդունվել են աշխատանքի ձեռնարկության կողմից և հունիսի 23-ից չեն աշխատել։ Ինչ վերաբերում է կառավարությանը, նա ժառանգել է այս խառը գործը, ստորագրված կասկածելի պայմաններում նախկին համակարգի կողմից : Փաշինյանը, որ աշխատատեղեր է խոստացել հայերին, պե՞տք է, ընդհակառակը, հրաժարվի իր խոստումներից՝ կրճատելով այդ աշխատատեղերը։ Իմանալով, որ չի կարող ճոխություն թույլ տալ իրեն Լիդիան ընկերության կողմից հարուցված դատավարությունից, ոչ էլ ընդդեմ նրա՝ կամայական որոշում ընդունել, որը կդարձնի ավելի անվստահելի Հայաստանում ներդրումներ անողների աչքին։ Միշտ կարող ենք ասել, որ չենք կարող հանդիմանել նրան որևէ խուսափումի համար, քանի որ նա հանդիպել է բոլոր ընդդիմադիրների հետ՝ պարզելու համար իրավիճակը։ Հիմա հեռու ենք նախկին վարմունքներից, երբ որոշումները փակ դռների ետևում էին ընդունվում :

Համենայն դեպս, նկատի առնելով նախկին և նոր վարչակարգի միջև եղած անցումը, որ կատարվել է առանց արյունահեղության, մեզ անտեղի է թվում Պետական հեղաշրջում կատարելու հարցը։ Իրականում, ըստ մեր իմացության, չի եղել Սարգսյանի իշխանության հեղաշրջում, ոչ անօրինական, ոչ բռնի ձևով: Նույնիսկ հեղափոխությունը, եթե հեղափոխություն եղել է, ուժի միջոցով չի արվել։ Հետևաբար, պարոն Գալֆայանը թող ներող լինի․ անցումային այս երկու միջոցները չէին կարող, ըստ մեզ, վերագրվել Հայաստանին։ Ավելացնեմ, որ այս «հեղափոխությունը» քաոսից դուրս չի եկել, այլ հասունացել է հայ ժողովրդի կողմից երեսուն տարվա շարունակական ընդվզումներից հետո, այս ու այն տեղի հետ կապված՝ քաղաքացիական պատերազմի բազմաթիվ սկզբնավորումներով, ինչպես ասենք՝ մարտի 1-ով, և ընդհանուր փոփոխության կամքը հաստատվել էր որպես հայտնի դարձած արտահայտությամբ՝ թափանցիկ և անվիճարկելի ընտրությամբ, առաջինը, որ տեղի էր ունեցել հանրապետության իշխանության հաստատվելուց ի վեր։

Այս կոնտեքստում պետք է ընդունել Սերժ Սարգսյանի, ինչպես արդեն արտահայտվել ենք, արժանիքը, երբ հաստատեց, որ Փաշինյանն իրավացի է և ճիշտ է տեսնում երևույթները։ Պետք է ողջունել նրա արիությունը, երբ վայր դրեց իր լիազորությունը պետական այրին արժանավայել վարքով, մտահոգված լինելով ավելի շուտ ազգի հարցով, քան իր քաղաքական դասակարգի շահերով։ Չենք համարձակվի հարց տալ մեզ, թե ինչ կպատահեր, եթե իրեն համար ստորացուցիչ այս արարքը հակադրվողների հետ համաձայնեցված չլիներ, այսինքն, հայ ժողովրդի մեծամասնության հետ։ Ի միջի այլոց, կարո՞ղ էր այլ կերպ վարվել, երբ փողոցի ճնշումը այդքան զանգվածային էր ու միասնական։

Մինչդեռ, պետք է ընդունել, որ ով կազմակերպեց այս «հեղափոխությունը» և որպես օրինակ վերցրեց Նելսոն Մանդելային, սկսած այն պահից, երբ փոխանակ հույս դնելու հաշտեցման և կայունության ամրապնդման վրա, ինչպես իրավամբ շեշտում էր պարոն Գալֆայանը, ուժեղացրեց տարբերակումներն իր կուսակցության, որ ենթադրվում է ներկայացնել ժողովրդին, և Հանրապետականների կուսակցության միջև։ Մնում է իմանալ, արդյո՞ք հանրապետական կուսակցության անդամները լուծարվելու էին ազգային հաշտեցման մի համակարգում։ Կարող ենք դրանում կասկածել, և առաջին կասկածողներից մեկը եղավ Վարչապետը, որ բանտ ընկավ նույն Հանապետականների ձեռքով։ Միշտ առկա է այն փաստը, որ ռասայական խտրականության քաղաքականությունը, նկատի ունենալով այն զարգացումը ժողովուրդների սև ու սպիտակ մասի բաժանումով, այլապես ավելի դաժան էր ու անարդար, քան հայ ժողովրդի կուրորեն մեկուսացումը Հանրապետականների կողմից։ Այնինչ, Մանդելան քսանյոթ տարվա բանտարկությունից հետո կհամարձակվե՞ր իր երկրի ապագան կերտել՝ ընդդեմ սեփական ոխի և ընդդեմ Սևերի ռևանշիստական ոգու, իմանալով, որ այդ ապագան չէր կարող իրականանալ, եթե շարունակեին գոյատևել ռասայական և քաղաքական հակամարտությունները, որ բզկտել էին ժողովուրդներին։

Համաձայն եմ պարոն Գալֆայանի հետ, որ անհրաժեշտ էր վարել անցումային մի քաղաքականություն՝ հիմնված ժամանակավոր սահմանադրության վրա։ Մինչև իսկ, եթե ինձ ցնցում է այնպիսի Սահմանդրության փաստը, որ լիովին իր շահերից բխեցնելով հարմարեցված և ձևակերպված է մի նախագահի կողմից, դրա համար պետք է պատսպարվի ամեն տեսակի դատական հետապնդումներից, սա ևս ցնցում է ինձ, ինչպես նաև այն փաստը, որ դրա հեղինակը՝ Ռոբերտ Քոչարյանը, շան նման բանտ է նետվել այն դեպքում, երբ նրա դատավարությունը դեռ ընթացքի մեջ է։ Ոչ մի իշանություն չպետք է անտեսեր այն փաստը, թե նոր ժողովրդավարության մեջ կամ նորմանալու ուղու վրա կանգնած իշխանության մեջ յուրաքանչյուր մեղադրյալ այնքանով է անմեղ, որքանով նրա հանցանքը դատավարության կողմից դեռևս հաստատված չէ։ Այսօր Քոչարյանի տեղը ճաղերի ետևում չպետք է լիներ։ Նա պետք է լիովին վայելեր քաղաքացու իր ազատությունը դատավարության ողջ ընթացքում, երկրից չբացակայելու պայմանով։ Եվ ինչ, Հայաստանը Ճապոնիային նախանձելու պատճառ ունի՞, որ Կարլոս Գոնին բանտ գցեց, նախքան վերջինս կիմանար ինչի՞ համար էին իրեն մեղադրում։ Թուրքիային նույնպես նախանձելու կարիք չկա, որ բանտում է պահում Օսման Կավալային, այն դեպքում, երբ ոչ մի իրական ապացույց չի ներկայացված իր հանցանքի համար։ Ի միջի այլոց, անցյալ տարվա հոկտեմբերի 8-ին դատարանում մեկենասի հայտարարությունը հնչում է որպես հիշեցում՝ իրավունքի հանդեպ ունենալիք հարգանքի մասին․ « Այն փաստը, որ երկար ժամանակ կալանավորված եմ, երբ դատարանը իմ մեղավորության մասին ապացույցներ չունի, համարվում է իրավունքի հանդեպ հավելյալ բռնություն։ Խոսքը վերաբերում է անօրինականություն և խտրականություն ցուցաբերող դատավարությանը, նման ձևով պատիժ սահմանելու համար։ Պահանջում եմ, որ դատարանը վերջ դնի այս անօրինական, խտրական գործողությանը»։ Նման պատժամիջոցը պատիվ չի բերում նոր ժողովրդավարությանը, որին ձգտում է Հայաստանը։

Այն փաստը, թե դա ժողովրդի պահանջն է, ինչպես Փաշինյանի դեպքում, այս ու այնտեղ հարկադրաբար կասկած է հարուցում՝ նկատի ունենալով կարճեցումը, որին հարմարվում է՝ ի վնաս իրականության։ Ժողովրդի 70%- ը դեռ ժողովուրդը չէ, այլ տարբերվում է մնացած 30%-ից, որ իրավունք ունի այլ ձևով մտածել։ Փաշինյանը շփոթում է ժողովուրդը ցույցերի մասնակից ամբոխի հետ, երբ ներկաները ըմպում էին նրա խոսքերը։

Բացի դրանից, հայերը տաքարյուն լինելով, եթե այդպես կարելի է ասել, շտապում են սրբացնել մի ղեկավարի այնքանով, որքանով կարող են սևացնել նրա հակառակորդին։ Քանի անգամ են Քոչարյանին անարգանքի ենթարկել, նրան թուրքի տեղ դնելով։ Մինչդեռ այսօր Փաշինյանը դարձել է աշխարհիկ սուրբ, ում պատկերը սիրտ խառնելու աստիճան ամենուր է։ Պետք է իմանալ, որ հայերը ընդունակ են 180° միանգամից շրջվել, որ զարմանք կպատճառի օտար դիտորդին։ Նրանք, ովքեր գոռում էին «Լևո՜ն, Լևո՜ն» (նկատի ունենք Լևոն Տեր-Պետրոսյանին) շարժման ընթացքում և հետո, որպես թե իրենց փրկիչն էր, կարողացան նույն ոգևորությամբ, հավանաբար 1996 թվին Վազգեն Մանուկյանի հաշվին, հաջորդաբար կեղծված ընտրություններից հետո նրան մղել 1998 թվի փետրվարի 3-ին հրաժարական տալ։ Շահեցին Քոչարյանին։ Այս խոսքերից հետո, Փաշինյանի նման կույր փրկության ուղու վրա գտնվելը անհրաժեշտաբար թուլացնում է քաղաքացու քննադատական ու քաղաքացիական իմաստի արտահայտումը և թևեր է տալիս շահագրգիռ կողմին, եթե ոչ՝ ձեռքերին, որ պատկերացնում է, թե իրավասու է գանակոծել նրան, ով կհակառակվի իրեն։ Այլ կերպ ասած, Փաշինյանն օգտվում է այն համբավից, որը կարող է հակվել իր հեղինակության չարաշահման կողմը։ Այս հեռանկարում, ժողովրդավարությունը կարող է փոխվել բռնապետության։

Իրականում, կարծիքի մեջ ձևավորված տվյալ բարձր դիրքը անառողջ է, նույնիսկ եթե դա հասկանալի է։ Փաշինյանն այս տեսանկյունից դառնում է ատելության զինված ձեռքը, որ գրգռում է հուսախաբության տարիներին ստորացված բնակչության մեծ մասին։ Միշտ մտածել եմ, որ այն ծափահարությունները, որոնցից օգտվում էր միտինգների ժամանակ, խառնված էին ատելությամբ՝ Հանրապետականների դեմ ուղղված։ Այսպիսով, այս մաղձը, նախկին և նոր վարչակարգի ջատագովների միջև տաքացնում է գլուխները և շրջում է ամենուրեք երկրում այնքանով, որ սպառնում է այն խաղաղ վիճակին, որի կարիքն զգում է նորմանալու համար։ Փոխանակ միասին պայքարելու՝ գործի մեջ ներդնելու միջոցները, երկիրն առաջ տանելու նկատառումով, հայերը դատական կռիվների պատճառով խրվել են ցեխի մեջ, էներգիայի կորուստ ունենալով այն դեպքում, երբ ժողովուրդը անհամբերությունից տրոփում է խոստացված վերափոխումների սպասման մեջ։

Այսպիսով, վերափոխումների այս վազքի մեջ բազմաթիվ են խոչընդոտները, որ դանդաղեցնում են Վարչապետի գործողությունը։

Օրինակ, այն հեղափոխությունը, որ վկայակոչում է վերջինս, չէր կարող արդյունավետ լինել առանց կրթված ու նոր էլիտայի, որ կփոխարինեին նախկին աշխատակիցներին։ Հիշեցման կարգով ասենք՝ երիտասարդ Հայաստանը չունի պետական ծառայողների սոցիալական այնպիսի խմբավորում, որը ոչ մի կուսակցությունից կախում չունենա և կապ չունենա ընտրությունների արդյունքների հետ, քանի որ պետք է Պետությունը շարունակելու գործին տրվելու համար ընդունակ լինել վեր կանգնել խորը անորոշությունից և աշխատել նվիրվածությամբ ու անձնուրաց կերպով միմիայն Պետության շարունակության և հասարակության բարօրության համար։ Այլ բառերով ասած՝ հայոց Պետությանը պակասում է մի հաստատություն, որ կձևավորի բարձր պաշտոնյաների, որոնք պատասխանատու կլինեն բարձր կառավարման համար։ Այս անբավարարությունը պարտադրում է նոր վարչակարգին էլիտայի հետ համատեղ աշխատել, որոնք մեծապես կցված են եղել նախկին կառավարության անդամներին և այնտեղ ձեռք են բերել ավտոմատիզմներ, որոնք ավելի շուտ հիմնված են եղել սեփական շահերի, ինքնասիրության, քան ընդհանուր բարիքի համար անհանգստություն ցուցաբերելու վրա։ Ինչը, որ կարող է ներգործություն ունենալ խոր Պետականության կազմավորվածության վրա, այն է, որ այդ ընտրյալները կարողացել են այնպիսի որոշումներ ընդունել, որ իրենց շահախնդրությունները պաշտպանելուն համապատասխանի։ (Ի միջի այլոց, Հայաստանում, ինչպես նաև այլուր, նույնիսկ Ֆրանսիայում, մարդիկ լինելով այնպես, ինչպես կան, իսկ հայերն առավել ևս, պաշտոնյա ընտրյալների ձևավորումը կարող էր սահմանել մի Պետություն՝ սեփական Պետության մեջ, որ խոչընդոտ կհանդիսանար գործադիր մարմնի որոշումների համար)։ Այս փաստացի վիճակը ստեղծում է արգելք կառավարության գործողության համար։ Այս դեպքում, ինչպե՞ս չհասկանալ Փաշինյանին, որ ստիպված է լինելու մաքրել Ավգյան ախոռները, եթե ուզում է կայուն տեղ ունենալ և առաջ գնալ։ Այսպիսով, հայտնվում են փակուղու առջև․ հեղափոխություն կատարելով էլիտարների փոփոխումով, այն դեպքում, որ նորերը չկան։

Նույն ձևով խորհրդային կարգերի անցումը հանրապետությանը, եղել է շատ մեծ դիմակահանդես՝ խաբկանք։ Քանի որ Հայաստանին պակասում էին պաշտոնյաներ, որ ընդունակ լինեին ստանձնել նոր սահմանադրությունը, ստիպված լինելով նախկին դիկտատուրայի ներկայացուցիչներին կրկին ուղեկցել, վտանգի ենթարկվելով փոփոխության ժամանակ՝ կորուստ տալու հարցում։ Իրականում, հանրապետության սկզբում երեկվա ավտոմատայնությունները պարզապես ստեղծվել էին առանց պատրաստման՝ ապրեցնել Անկախության միտքը և տիրող քաոսի առկայությունը, որ առաջացել էր Ղարաբաղի հակամարտության պատճառով։ Այս քաոսից մեծապես օգտվեցին անբարո անձինք՝ ընդլայնելով իրենց բիզնեսը, մինչդեռ հերոսները հոգով-մարմնով նետվում էին մարտի մեջ, վտանգելով իրենց կյանքը զոհել։ Հրատապ տնտեսությունը շուտով կործանման հասցրեց աշխատանքային պայմանները՝ գործարանների և ազգային ունեցվածքների շտապ վաճառք կազմակերպելով։ Քաոսին հաջորդեց անդունդը։ Եվ հնարավոր չէր հաստատել, որ նախագահները, ովքեր եկան Լևոն Տեր-Պետրոսյանից հետո, ընդունակ լինեին հաջողության հասցնել միաժամանակ ազգային պաշտպանության և վերակառուցման հարցերը։

Որքան էլ պարոն Գալֆայանը նույնացնի Փաշինյանին այն Էրդողանի հետ, որ հետապնդում էր Գյուլենականներին, ինձ թվում է նույնքան քիչ իրավացի է, եթե Փաշինյանը, ավելի շուտ, միավորվեր Հանրապետականների հետ, ինչպես վարվեց Էրդողանը Գյուլենականների հետ, նրանց դեմ անխոնջ պայքարելով։ Ի՞նչ տրամաբանությամբ,- կհարցնեք ինձ։ Քաղաքական հավասարակշռության տրամաբանությամբ։ Փաշինյանն իր կյանքը ներդրեց հայ ժողովրդին ծառայելուն, այն դեպքում, երբ Հանրապետականները գործում էին հանուն իրենց կեղտոտ գործերի։ Ինչ վերաբերում է այն հարցին, երբ վերագրում են նրան հաշվենկատություն, նույնիսկ բռնակալին հատուկ վերաբերմունք, նույնքան անվիճելի է, իսկ դա լավ ուրվագծված է Էրդողանի պարագայում, իսկ այս դեպքում և՛ անհավանական է, և՛ անհանդուրժելի, նույնիսկ, եթե միամիտ սխալներ եղել են։

Մեզ հարց ենք տալիս․ ի՞նչ ոջիլ է փնտրելու Պարոն Գալֆայանը Աննա Հակոբյանի՝ Վարչապետի տիկնոջ մազերի մեջ, երբ նշում է սկզբնաղբյուրն այն փողի, որ պետք է «Իմ քայլի» կողմից օգտագործվի մշակույթի, կրթական և առողջապահության՝ հիմնականում լուրջ հիվանդությամբ տառապող երեխաների համար սահմանված բնագավառներում, այն դեպքում, երբ այդ գումարը մեծ մասամբ հավաքված է սփյուռքի կողմից։ Եթե Քոչարյանի և Սարգսյանի կանանց առաքելությունն էր ղեկավարել նման մի ֆոնդ, որ նրանց պատասխանատվության տակ էր գտնվում, չենք կարող ասել, որ նրանց ակտիվությունը խիստ տեսանելի էր կամ բավական արդյունավետ։

<<Պե՞տք է հիշեցնել, որ արդարությունը սահմանված է մարդկանց կողմից, և վերջիններս սխալվելու իրավունք ունեն»,>>- ճշմարտապես գրում է Պարոն Գալֆայանը։ Պետք է նաև նրան հիշեցնել, որ քաղաքականությունը նույնպես սահմանված է մարդկանց կողմից և իրավունք ունեն մարդիկ սխալվելու, հատկապես այնպիսի հրատապ և վերականգնողութան կոնտեքստում, նկատի ունենալով երկիրը ոտքի կանգնեցնելուն։ Մնում է, որ այս երկիրը մտածի ստեղծել մի բարգավաճ ապագա աշխատանքի միջոցով և վարմունքները դնի բարոյականության ուղու վրա, որ համապատասխան լինի իր մշակութային սկզբունքներին, առանց որի սկսած հեղափոխությունը, հեռու լինելով գործել առանց վտանգների ենթարկվելու, կարող է ստեղծել տատասկներից, փշերից և փշալարերից մի գորգ։

Դընի Դոնիկյան, 5֊ը հոկտեմբերի 2019թ.

Թարգմանությունը՝ Նվարդ Վարդանյանի

14 octobre 2019

Dieu est Grand…

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 4:06

101489610_o

Quand on meurt, c’est définitif. Ne cherchez plus à revenir. Je vous dis que c’est over, terminé, sans espoir de retour. Seuls, et c’est déjà arrivé, ceux qui ont bénéficié d’une grâce christique ont pu retrouver leur pantoufles et manger encore des frites. Mais pour les autres, rien. Ils sont au-delà de tout et c’est pour toujours. Au-delà de leurs pantoufles et au-delà de leurs frites. Ils ne pourront ni mettre les unes, ni manger les autres. Sauf qu’il ne faut pas voir les choses comme ça. Quand on y est, on y est bien. On a mieux que des pantoufles et mieux à faire que de manger des frites. Bien, je vous dis. Si bien qu’on n’a plus envie de revenir.

Vous me direz, mais comment vont faire ceux qui n’y ont jamais cru ? Comme le catholicos K2 et mon amie arménienne Hayganouch. Mon amie Hayganouch est tellement athée que ses cheveux en rougissent. Athée comme le catholicos K2, qui dans son extrême bonté, ne la tient pas pour arménienne. Alors qu’ils le sont tous les deux athées. Oui mais pour le catholicos, c’est très compliqué : comme son athéisme est de dissimulation, sa religiosité est de théâtre. Alors que l’athéisme de Hayganouche est un athéisme religieux. Et donc, le catholicos se sent autorisé à la mettre au ban des Arméniens orthodoxes, avec les Arméniens musulmans et les Arméniens pédophiles. Et pourtant, Dieu sait que des pédophiles chez les curés ça court les rues comme des lapins.

Ceux qui n’y ont jamais cru qu’au-delà il y a mieux que leur Arménie vont pousser une AH ! d’étonnement, pour ne pas dire d’éblouissement. Ils vont être bluffés comme on dit. Tous ceux qui croient que l’Arménie est un paradis vont tomber sur le cul. Mais en fait, devant l’évidence mystique du vrai amour, tout leur sera pardonné. Pourquoi  me demanderez-vous ? Parce que l’amour n’est pas un tribunal. L’amour aime. Même Erdogan sera aimé, c’est dire ! De l’autre côté, là où tout est irréversible, les lois qui y règnent ne sont pas les lois d’ici. Les Arméniens vont voir ce qu’ils vont voir, à savoir que leur culte de l’histoire arménienne, c’est de la gnognotte auprès de ce qui les attend. Bien sûr, ils pourront encore revendiquer pour la reconnaissance du génocide. Mais ça ne servira plus à rien car ils ne seront plus dans l’Histoire. Reste à savoir s’ils vont pouvoir parler avec Erdogan. Possible. Car en effet, tout est possible pour Dieu. Même l’impensable. Car Dieu joue avec les hommes comme avec des dés qui ne doivent rien au hasard, mais tout à sa seule volonté. C’est Dieu, que voulez-vous. Or Dieu est Grand, comme l’a proclamé en titre d’un de ses livres Denis Donikian. Si grand que les petits Arméniens qui ont l’habitude de lever les yeux sur leur Ararat, cette fois vont devoir regarder plus haut jusqu’à avoir un torticolis. Tous les Arméniens vont devoir faire ça, se pencher en arrière au risque de tomber pour regarder Dieu qui se situe toujours nettement plus haut que les plus hautes montagnes du monde. Ça va en faire des torticolis, je vous dis pas. La catholicos K2 va devoir aussi se pencher en arrière, tellement que son chapeau en forme de cône va se renverser. C’est comme ça que Dieu se moque des petitesses des hommes. Car Dieu est grand, c’est sûr. Et je suis son prophète, c’est sûr aussi…

10 octobre 2019

TSAVET DANEM’ (Je prends ton mal) (1)

Filed under: ARTICLES,CHRONIQUES à CONTRE-CHANT — denisdonikian @ 3:57

3145412560_1_2_NNSC2qjr

 

Première partie – Il était une fois la révolution…

 

Qu’ajouter à l’article critique de Philippe Raffi Kalfayan du 1er octobre dernier sur le site des Nouvelles d’Arménie Magazine dès lors que nous aurions du mal à ne pas partager certains parmi les arguments qui y sont exposés ? Le raisonnement est documenté et porte sur des faits qui ne sont malheureusement pas à mettre au crédit du Premier Ministre d’Arménie. N’étant pas juriste, nous n’entrerons pas dans les arcanes du Droit tel qu’il est débattu et malmené actuellement en Arménie. Pour autant, les impairs, sinon les imperfections constatés ici ou là ne nous conduisent pas à condamner le nouveau régime, dans la mesure où le cas arménien mérite d’être considéré de manière plus holistique que strictement juridique, à savoir en tenant compte du contexte politique du pays, de ses impératifs économiques, des mentalités qui y règnent, des trois décennies de souffrances et d’humiliations subies par une population avide de justice et de bonheur, sans parler des 70 années de soviétisme ou du fait que l’Arménie demeure un petit pays par le nombre d’habitants, en guerre larvée sur le flanc est depuis plus de 30 ans, et quasiment enclavé, avec un ennemi héréditaire sur le flanc ouest. Ces composantes complexes et étroitement imbriquées devrait les prendre en compte quiconque chercherait à passer au crible les décisions, les avancées et les fautes du Premier ministre d’Arménie.

(Certes, préserver le Droit pour un pays démocratique constitue le socle sur lequel il peut bâtir une société juste et prospère. Et monsieur Kalfayan aurait raison de penser l’Arménie actuelle selon cette seule optique juridique si les responsables de la politique, à commencer par le Premier ministre, n’étaient quant à eux contraints de tenir compte d’un bien plus large spectre d’obligations. Le cas de la mine d’or d’Amulsar suffirait à le démontrer dans la mesure où elle concentre un grand nombre d’intérêts contradictoires qui paralysent toute décision. Les écologistes n’en veulent pas ainsi que les villageois proches qui bloquent les routes depuis le 23 juin. Quant à la société Lydian, elle maintient qu’elle utilisera une technologie propre à respecter l’écosystème local. Sans parler de la Fédération Internationale des droits de l’homme qui a enquêté sur place et défend les opposants à la mine. Que dire des 1 400 personnes employées par l’entreprise qui n’ont pas pu aller travailler depuis le 23 juin ? Quant au gouvernement, il a hérité de cette patate chaude signée dans des conditions douteuses sous l’ancien régime. Pachinian, qui a promis du travail aux Arméniens, devrait-il au contraire se parjurer en supprimant des emplois ? Sachant qu’il ne peut se permettre le luxe d’un procès intenté par la société Lydian, ni celui de prendre contre elle une décision arbitraire qui rendrait peu crédible l’Arménie auprès des investisseurs étrangers. Toujours est-il qu’on ne peut lui reprocher une quelconque dérobade puisqu’il est venu à la rencontre de tous les opposants pour clarifier la situation. On est loin des pratiques précédentes où les décisions se prenaient à huis clos.)

Tout de même, étant donné que le passage entre l’ancien et le nouveau régime s’est opéré sans effusion de sang, il nous paraît incongru d’en faire coup d’État ? En effet, il n’y a pas eu, que nous sachions, renversement du pouvoir Sarkissian ni de façon illégale, ni de façon brutale. De même, la révolution, si révolution il y a, ne s’est pas faite par la force. Par conséquent, n’en déplaise à Monsieur Kalfayan, ces deux modes de transition ne sauraient selon nous s’appliquer à l’Arménie. J’ajoute que cette « révolution » n’est pas sortie du chaos, mais a mûri au cours de trente années de protestations continues de la part du peuple arménien, émaillées de plusieurs amorces de guerre civile, dont celle du 1er mars, et qu’une volonté de changement général a été entérinée par un vote reconnu comme transparent et incontestable, le premier depuis l’avènement de la république.

Dans ce contexte, il faut reconnaître à Serge Sarkissian, comme nous l’avons déjà fait, le mérite d’avoir affirmé que c’était Pachinian qui avait raison et qui voyait juste. Il faut saluer son courage pour avoir mis un terme à son mandat par un acte digne d’un homme d’État ayant le souci de la nation plutôt que celui tant de ses intérêts que de sa classe politique. On n’ose pas se demander ce qui serait arrivé si ce geste humiliant pour lui n’avait pas été accordé à ses opposants, à savoir à la majorité de la population arménienne. D’ailleurs, aurait-il pu faire autrement tant la pression de la rue était massive et unanime ?

Cependant, force est de constater que celui qui a orchestré cette « révolution » et qui prenait Nelson Mandela pour modèle, s’en est écarté à partir du moment où, au lieu de jouer sur la réconciliation et l’unité, comme le souligne à juste titre Monsieur Kalfayan, il a exacerbé les divisions entre son parti qui prétend représenter le peuple et celui des Républicains. Reste à savoir si les membres du parti républicain étaient solubles dans un régime de réconciliation nationale. On peut en douter, et le premier à en douter ce fut le Premier ministre qui a connu la prison de la part de ces mêmes Républicains. Toujours est-il que la politique d’apartheid, à savoir de développement séparé des populations blanches et noires, était autrement plus cruelle et injuste que l’ostracisation aveugle de la population arménienne par les Républicains. Et pourtant, Mandela, après vingt-sept ans d’emprisonnement, osera bâtir l’avenir de son pays contre sa propre rancune et contre l’esprit de revanche des Noirs, sachant que cet avenir ne pouvait être viable si devaient se perpétuer les antagonismes raciaux et politiques qui ont déchiré les populations.

Je reconnais, avec Monsieur Kalfayan, qu’une politique transitionnelle, fondée sur une constitution intérimaire, était nécessaire. Même si me choque une Constitution voulue sur mesure par un président et formulée à l’aune de ses intérêts, de manière à se mettre à l’abri de toute poursuite judiciaire, me choque aussi le fait que son auteur, Robert Kotcharian soit jeté en prison comme un chien alors même que son procès est en cours. Aucun représentant de l’autorité n’est censé ignorer que, dans une démocratie normale ou en voie de normalisation, tout prévenu est innocent tant que sa culpabilité n’a pas été démontrée par un jugement. A ce jour, la place de Kotcharian n’est pas derrière les barreaux. Il doit jouir pleinement de sa liberté de citoyen durant toute la durée de son procès sans pour autant être autorisé à quitter le pays. Et quoi, l’Arménie n’aurait-elle rien à envier au Japon qui jeta Carlos Ghosn en prison avant même qu’il n’ait eu le temps de savoir de quoi on l’accusait ? Rien à envier non plus à la Turquie qui garde en prison Osman Kavala alors même qu’aucune preuve tangible de sa culpabilité n’a été présentée. D’ailleurs, la déclaration du mécène au tribunal du 8 octobre dernier sonne comme un rappel au respect du droit : «  Le fait que je sois maintenu en détention depuis si longtemps sans que le tribunal ait pu avancer des preuves de ma culpabilité est une violation supplémentaire du droit. Il s’agit d’une pratique illégale et discriminatoire, assimilable à une punition. J’exige que le tribunal mette fin à cette pratique illégale, discriminatoire ». Cette vindicte n’est pas à l’honneur de la nouvelle démocratie à laquelle aspire l’Arménie.

Le fait de se réclamer du peuple, comme le fait Pachinian, ici ou là, suscite obligatoirement le doute en raison du raccourci dont il s’accommode au détriment de la réalité. 70 % d’une population ne font pas un peuple, mais produisent une discrimination à l’égard des 30% qui ont le droit de penser autrement. Pachinian confond le peuple avec la foule des meetings où les présents buvaient ses paroles.

Par ailleurs, les Arméniens, peuple à sang chaud s’il en est, sont prompts à sanctifier un leader autant qu’à diaboliser son adversaire. Combien de fois n’a-t-on pas devant nous stigmatisé Kotcharian en le traitant de Turc ? Tandis qu’aujourd’hui, Pachinian est devenu une figure de saint laïc dont l’effigie se trouve partout ad nauseam. Il faut savoir que les Arméniens sont capables de retournements à 180° avec une brutalité qui étonnerait un observateur étranger. Ceux qui criaient « Levon ! Levon ! » (à savoir Levon Ter Petrossian) durant et après le charjoum, comme s’il était leur sauveur, ont réussi à le détester avec la même ardeur à la suite des élections probablement truquées de 1996 aux dépens de Vazken Manoukian, jusqu’à le pousser à la démission le 3 février 1998. Ils y ont gagné Kotcharian. Cela dit, cette sanctification aveugle de Pachinian atténue forcément les sens critique et civique du citoyen et donne à l’intéressé des ailes, sinon des mains pour se croire autorisé à fesser quiconque le contredit. Autrement dit, Pachinian jouit d’une telle notoriété qu’il pourrait être enclin à abuser de son autorité. Dans cette perspective, la démocratie pourrait virer à l’autoritarisme.

En effet, cette position éminente dans l’opinion est malsaine, même si elle est compréhensible. Pachinian devient de la sorte la main armée de la hargne qui anime une grande partie de la population humiliée par des années de frustration. J’ai toujours pensé que les applaudissements dont il bénéficiait lors des meetings étaient mâtinés de haine à l’égard des Républicains. Or, cette haine entre tenants de l’ancien régime et partisans du nouveau échauffe les esprits et circule partout dans le pays au point de menacer la sérénité dont il a besoin pour se normaliser. Au lieu de se battre ensemble sur les moyens à mettre en œuvre pour faire avancer le pays et le défendre, les Arméniens sont embourbés dans des querelles de procédures qui sont autant de perte d’énergie, alors que la population trépigne d’impatience dans l’attente des réformes promises.

Or, dans cette course aux réformes, nombreux sont les obstacles qui ralentissent l’action du Premier ministre.

Par exemple, la révolution dont celui-ci se réclame ne saurait être effective sans le remplacement des collaborateurs de l’ancien régime par des élites éduquées et neuves. Pour rappel, l’Arménie, pays jeune, n’a pas un corps de fonctionnaires capables de transcender les aléas des urnes et de travailler avec dévouement et abnégation uniquement pour la pérennisation de l’État et le bien public. En d’autres termes, manque à l’État arménien une institution qui formerait des fonctionnaires responsables de sa haute administration. Cette carence oblige le nouveau régime à composer avec des élites qui ont largement forniqué avec les gouvernances précédentes et qui y ont acquis des automatismes fondés sur l’égoïsme des intérêts propres plutôt que sur un comportement soucieux du bien général. Ce qui a pu avoir comme effet la formation d’un État profond, où ces élites ont pu prendre des décisions conformes à la défense de leur pré carré et non au profit du pays. (D’ailleurs, en Arménie comme ailleurs et même en France, les hommes étant ce qu’ils sont et les Arméniens bien davantage que des hommes, la création d’une élite de fonctionnaires pourrait constituer un État dans l’État propre à contrecarrer les décisions de l’exécutif.)

Cet état de fait constitue une sérieuse entrave à l’action du gouvernement. Dès lors comment ne pas comprendre Pachinian qui doit être obligé de nettoyer les écuries d’Augias s’il veut faire place nette et avancer. On se trouve ainsi dans le cul-de-sac d’une cruelle aporie : faire la révolution par le changement des élites alors que manquent les élites nouvelles.

De la même manière, le passage du soviétisme à la république n’a été qu’une vaste mascarade. Comme l’Arménie manquait de fonctionnaires aptes à assumer la nouvelle constitution, elle a dû reconduire ceux de la dictature précédente au risque d’y perdre dans le changement. En fait, au début de la république, les automatismes d’hier ont été simplement reproduites faute de formation pour faire vivre la pensée de l’Indépendance et en raison du chaos dominant provoqué par le conflit du Karabagh. Ce chaos, les voyous en ont largement profité pour accroitre leur business tandis que les héros se jetaient à corps perdu dans la bataille au risque de sacrifier leur vie. L’économie de l’urgence a tôt fait de détruire le travail par la vente précipitée des usines et des biens nationaux. Au chaos a succédé l’abîme. Et on aurait du mal à affirmer que les présidents qui vinrent après Levon Ter-Petrossian furent aptes à relever le défi à la fois de la défense nationale et de la reconstruction.

Que monsieur Kalfayan assimile Pachinian à un Erdogan poursuivant les gülenistes me paraît d’autant moins pertinent que Pachinian, plutôt que de s’acoquiner avec les Républicains comme Erdogan le fit avec Gülen, les a inlassablement combattus. Pour quelle raison me direz-vous ? Pour une raison de tempérament politique. Pachinian a mis sa vie au service du peuple arménien alors que les Républicains étaient au service de leurs sales affaires. Quant à lui donner des intentions et même des comportements de dictateur, aussi indiscutables et tranchés quand il s’agit d’Erdogan, cela n’est ni crédible ni supportable, même si des erreurs et des naïvetés ont été commises.

On se demande quels poux va chercher Monsieur Kalfayan dans la chevelure d’Anna Hagopian, l’épouse du Première ministre, quand il dénonce l’origine de l’argent devant servir à la Fondation Mon Pas dans les domaines culturels, éducatifs et de santé, principalement au profit des enfants gravement malades d’Arménie, alors que cet argent est majoritairement recueilli auprès de la diaspora ? Si les épouses Kotcharian et Sarkissian avaient pour mission de piloter une fondation semblable qui était de leur responsabilité, on ne peut pas dire que leur activisme ait été très visible ou très opérant.( mystepfoundation.am)

« Faut-il rappeler que la justice est rendue par des hommes, et ceux-ci ont droit à l’erreur ? » écrit à juste titre Monsieur Kalfayan. Faut-il aussi lui rappeler que la politique est également rendue par des hommes et qu’ils ont droit à l’erreur surtout dans un contexte d’urgence et de renouvellement en vue de remettre le pays sur pieds ? Il reste que ce pays doit s’inventer un avenir de prospérité par le travail et remettre les comportements sur les rails d’une éthique conforme à ses fondamentaux culturels, sans quoi la révolution entamée, loin de rouler sur du velours, pourrait engendrer un tapis de ronces, d’épines et de barbelés.

 

Denis Donikian

 

Demain deuxième partie : L’évangile  selon saint Nigol

18 août 2019

ADIEU DIKRAN

Filed under: ARTICLES — denisdonikian @ 3:14

00226cmzon5fatvj?ts=946681200000

Il était l’ami d’Armand Sammelian. Un ami combatif, intelligent, généreux.

Oui, quand quelqu’un vient de mourir nous lui trouvons tout à coup toutes sortes de qualités.

Mais les qualités de Dikran Timourdjian qui nous a quittés    cette nuit, étaient bien réelles.

J’en ai eu la preuve quand il commentait longuement mes articles. Ça l’inspirait. Car nous avions pour l’essentiel les mêmes irritations, les mêmes valeurs.

Il se trouve que je ne l’ai connu que par ce qu’il écrivait sur mon blog et parfois par sa voix à travers le téléphone.

Mais jamais nous ne nous étions rencontrés. Et pourtant nous étions devenus des amis, surtout depuis le jour où il m’avait sollicité pour défendre son église, celle de Sainte-Marie à Nice construite par les rescapés du génocide. Oui, il la défendait et il m’a éclairé pour me montrer à quel point sa colère le portait hors des limites d’un patriotisme de complaisance.

Justement la meilleure façon d’aimer son peuple est celle-là qui consiste à s’attaquer aux mensonges, aux intérêts malsains même s’ils viennent de l’institution la plus sacrée, à savoir l’Église apostolique arménienne, avec son chef qui représente tout ce qui il y a de plus douteux en matière de religion.

Bien sûr, mon sang n’a fait qu’un tour et je n’ai pas hésité à mettre ma plume au service de ceux qu’on voulait humilier, dépouiller, bouter hors de leur légitime droit à prier comme ils le souhaitaient et là où ils l’avaient toujours fait.

Adieu cher Dikran !

Depuis plusieurs mois, mes messages de soutiens n’obtenant que le silence, j’ai pensé au pire tout en espérant que tu t’en sortirais.

Et voilà qu’Armand m’a annoncé la triste nouvelle.

Au delà des contrariétés que la communauté provoquait chez nous, nous avions un foyer pour nous rejoindre et nous apprécier, celui où l’amitié se forge dans le combat pour la vérité.

Sache qu’elle triomphera.

Denis

Les obsèques de Dikran Timourdjian se dérouleront vendredi à 14h 30 à l’église Saint-Marie, Boulevard de la Madeleine, à Nice.

 

Commémoration Génocide NICE 24 04 13 040_Snapseed

Dikran au centre, commémoration d’avril 2013 ( photo Alain Barsamian, copyright)

Page suivante »

Propulsé par WordPress.com.